e-Books, digital and virtual libraries are a relatively new phenomena which have seized the attention of enthusiasts and propounded serious discussions. An e-book is a digital version of a written work, be it published in hard copy or not.
Stored information in e-books is ready for presentation and publishing. Publication is in the form of a CD-ROM or on the World Wide Web. The advantages of e-books are not limited to presenting written works, but sometimes include, in addition to the text, images, sound, etc. and can make up a multimedia series. Digital and virtual libraries are where digital books are housed and offered. Often, the two terms are used to describe the same thing even though they are different. A digital library is one where various sources and services such as books, materials, and human resources are available at a physical location. It also offers the regular services of housing books and libraries by using digital technology and of course offering a part of these services on the Web. But a virtual library is a library without a physical location and without books; its sources are only available on the web and it offers all its services through this medium. A lot has been said about e-books, digital and virtual libraries. Many arguments, both for and against, have been made about digital libraries and electronic books and much has been said regarding the future of this new phenomenon with both optimism and skepticism. I won't repeat those arguments here.
But what can be plainly seen today is the boom in e-books and the rapid growth and expansion of Iranian virtual libraries. The speed of development in this field is eye-catching enough for one to be able to comment about the phenomenon of the appearance of the Farsi language and of course Iranian books on the Web. In order to introduce a part of the world of digital books, first an English language virtual library has been selected and then Iranian libraries on the web are discussed. Although this article cannot be complete, because it would necessarily fail to mention a good number of mainly political e-books, it nonetheless may serve as a guide to available literary works on-line.
Project Gutenberg2
Project Gutenberg started many years ago with the goal of transforming paper books into digital ones and, eventually, making them freely available on the World Wide Web. Currently, the complete text of over twenty thousand titles of English books is available in the virtual library of Project Gutenberg and is updated on a daily basis. In order to have an idea of the daily growth of this compilation, one can consider that in one day alone (7 June 2004) 34 new books were added to this Library and the following day 6 other titles followed. Visitors to the library can search for their required books on the basis of title, author, and subject. The organization of the books has taken shape based on the classification system used by the Library of Congress with the following subject headings: general, philosophy, psychology, religion, history, geography, social science, political science, law, education, music, art, language, literature and rhetoric, science, medicine, agriculture, technology, marine sciences, military sciences, bibliography and library science.
In the Gutenberg virtual library several sub-indexes can also be seen, including the quite massive index of books whose copyright ownership will soon expire (making it possible to place them on the Internet). Next to each title, the exact expiry date of its copyright, including the day, month, and year has been sited. This index is made up of close to a thousand titles. Another index contains the list of titles that are in the process of being added (being typed) and consists of a few hundred titles. A similar index contains the suggested titles of the administrators of Project Gutenberg, which invites those interested to type them and make them available to the library. It is noteworthy to mention that the work of Project Gutenberg is carried out on a voluntary basis; those interested in placing a book on WWW contact the site administrators and with their coordination prepare that book in a specified format.
In addition to books prepared within the framework of the project, Gutenberg virtual library also enters books that have been made freely available on the Web, of course citing their sources accurately. The final point that must be made about this site is its simple design and layout. The very simple and unembellished appearance of this site is the reason for its ease of operation and also the speed with which the users can open pages and conduct searches.
Persian Libraries on the Web
Not much time has passed since the formation of Persian libraries on the Net. Still, this phenomenon like all the other phenomena of the age of the digital revolution, is growing and expanding rapidly. Many such libraries have formed on Internet sites and many are weblogs created for this purpose. If we set aside the Internet sites of several digital libraries, then the rest must be considered virtual libraries. One of the unique features of these libraries is that none have a direct commercial capacity; they do not charge a fee for the use of their compilation. If we do not consider the few libraries with unique beliefs and political inclinations, then the rest have tried to take a neutral position, which is a key factor in providing information and librarianship and in avoiding actions based on their own tastes and preferences. As a result, many of their compilations consist of all kinds of digital books available on the Web.
From the explanation of some libraries, it seems that they are the result of the ingenuity and time spent by interested youth who have taken the initiative on their own and joined by others, have gradually put together such compilations. In these libraries, which are usually in the form of weblogs, the emails of the visitors and the explanatory notes of the owners of the weblogs can be used to trace the formation of these libraries. An important and promising feature of these libraries is their independence and spontaneity; it is also the reason for much delight – government agencies and their subversive support have not yet found their way to this field.
Some of these libraries have themselves set at the task of typing the books and placing them on the Web. Many others only gather books already available on the Web and categorize them into subjects using their own tastes and judgment. Some site their sources and others don't. At any rate, this final feature is the reason why these compilations have many similarities and sometimes even seem the same. The subject categorization of most of the libraries also has some major flaws and it is obvious that in this task the knowledge of library science is not used. These flaws are not only caused by a lack of standard procedure. Even under their own peculiar organization some of the books cannot be found in the right place. Another problem in many of the virtual libraries is that the index of the books only contains the titles of the books without ever citing the name of the author or the translator. As a result in the instances when the name of a work is not familiar, or that from its title one cannot guess at its contents, the user has no choice but to open the file or files of the book, which can be a waste of time and effort. Further, Persian books available in these libraries are presented in PDF and HTML or ZIP files, the downloading of which though not impossible, might not be without problems.
The materials offered in many of the Persian virtual libraries are not limited to books but include other texts such as stories, articles, archives, and etc. Also available are works that have never come out on print. Lately, many immigrant Persian writers, who for various reasons have not found the means to publish their works in Iran or abroad, have joined the group of virtual libraries and offer their works in their respective sites. And of course the presence of out of print books is part of the appeal of virtual libraries.
Below, are some of these libraries that have been introduced. It is obvious that they are not all the Persian libraries in existence but examples of a growing and expanding phenomenon which alongside the great global changes in this field have taken form in the domain of our language and culture.
A Look at Several Persian Digital and Virtual Libraries
-Farsi Books On-Line is the name of a weblog that has gathered possibly the most complete and detailed index of Persian e-books available on the Web. The goal of the blog managers has been to index whatever Persian books available on the Web (with the exception of anti-religious and anti-regime books) for these two groups of books would ultimately prevent him from continuing in this endeavor.
Subject organization of the books is unprofessional and incomplete and no search engine is available – a big disadvantage for such a relatively complete compilation of books. The site features a mailing list and informs its recipients of a monthly list of released titles. The list of books being prepared can also be seen on the weblog along with an announcement for those interested to voluntarily type 20 pages of a book. Unfortunately, this library has not offered a count of its compilation but with a brief examination it can be perceived that hundreds of book titles under categories such as history, poetry, religious books, computer education, and books for children and young adults have been indexed.
- The site www.sare2008.com contains a compilation similar to www.farsibooksonline.blogspot.com and has links to the books available on the Internet. This site does not have a search engine either.
- The Banitak Internet site at has a digital library, which contains a small collection of classic and contemporary Persian literature. They do not use the books available on other sites or on the Internet and make their own selections using books written by authors who have been dead for at least thirty years and do not fall under copyright laws. They've asked volunteers to submit such works of literature and also to note any spelling mistakes.
- According to its banner, the virtual library www.ketabkhaneh.i8.com is affiliated with the "Nights without Dawn" weblog and has brought together a collection of about 200 books and short stories of contemporary Persian and world literature.
- www.avayeazad.com offers a detailed collection of works by both renowned and less known poets. Audio files of several poets are also available on this site.
- Managed by Seyyed Reza Shokrollahi, www.khabgard.com offers a limited number of books (no more than 25) in two sections of "Library" and "Anticensorship." The authors themselves have sent the books in the former category and in the latter, censored segments of books and complete texts of books which have not been published or are rare and out of print can be found.
- Davat Library is expat writer Reza Ghassemi's website containing close to seventy titles by contemporary authors from both Iran and other countries.
- www.sokhan.com not only offers on-line books by Iranian authors but also operates as an electronic book store. It intends to gradually make available eighty short stories from the past eighty years of Iranian literature. Books offered on this site have all been published in Iran and do not include works by Iranian authors living abroad.
- The Hermes Library is a weblog that has introduced itself as a "human science library." It is managed by Mojtaba Zoqi. Books are introduced under the title "Book of the Month" and other books are available through links with other sites.
- www.goftman.com has compiled a series of Anton Chekhov's short stories translated into Persian by the late Seruj Estepanian and published by Toos. It intends to gradually add more titles to this group.
- www.Irantarikh.com is a site managed by Dr. Amir Hossein Khanji, and contains articles on history and the complete texts of a few books including The History of Iran: from the Earliest Era to 628 AD.
- www.al-shia.com contains a library which houses close to 200 books categorized under various subjects related to religion and religious studies. It boasts a search engine and is affiliated with Ayatollah Sistani's office.
- www.howzeh.net is also a library containing close to 100 books categorized under various subjects related to religion and religious studies and features a search engine.
- The Imam Ali Internet site contains a library with two indexes of tiles and 26 authors.
- A small library containing the articles by Dr. Hossein Elahi Qomshei can be found at www.best4u.tk and houses the Persian translation of the Koran and poetry by renowned Iranian poets and intends to add holy books of other religions to its compilations.
- The Marxist Archives on the Internet at www.marxists.org/farsi is part of a large Internet site offering the ideas of Marxist thinkers in various languages including Persian. This site does not feature a search engine.
- Digital Library houses books and text books in various subjects. Unfortunately, other than the title of the books not much information is offered in the index.
- www.e-bookpars.com is similar to Digital Library with the exception that it provides more information on the titles.
- www.olomrayane.50megs.com is a library containing books on all subjects.
- Amir Arsalan contains the complete text of the book Amir Arslan Namdar. Though not a virtual library, this site displays a fine example of an Iranian e-book. The possibility to change the color of the pages and bookmark the last page read are among its features. Included are an index of characters and chapters. An unfortunate downfall is the lack of images usually affiliated with this story in the traditional printed versions. The library promises the addition of more books in the future.
Exclusive Internet sites of Iranian writers and poets are where digital books are available on the Internet and supply virtual and digital libraries with books.
- Mention should be made of the efforts made by Persian speaking Afghanis. The Internet site Ariaye at www.ariaye.com contains a library, which except for two titles is a selection of Persian books from www.farsibooksonline.blogspot.com.
- Del Abad library is a weblog belonging to Javad Mansour Popal. It also offers a selection from www.farsibooksonline.blogspot.com.
- Other than the aforementioned libraries, the mass of weblogs, each active in their own way, must be mentioned. Of course they cannot be considered libraries for there are mainly private and personal sites offering a miscellany of contents chosen and preferred by their managers. Naturally, the visitors to such sites are few and often the friends and family of the site's owner.
In conclusion, it is important to remember that despite the issues facing Internet users in Iran, Persian virtual libraries are rapidly growing and expanding. Disadvantages such as the slow speed of the Internet have not been able to hinder the course of this phenomenon. Currently, the total number of Persian e-books available on the Internet is in the hundreds and it will take time for this number to reach into the thousands. However, with the speed at which this trend is growing, we will no doubt be able to site thousands of titles of Persian books on the Web. Further, the role of virtual libraries in the expansion of the Persian language and the infiltration of Persian books in neighboring societies where Persian is spoken is a subject deserving of a serious discussion.
Supposedly the main feature of global information superhighways is fast, easy, inexpensive, and unobstructed access to information. Despite this, several governments including that of Iran have taken expurgation measures against the Net. Apparently, virtual libraries have not remained unaffected by the increasing wave of this expurgation or "filtering," which those in charge call their task. Witness to this claim is a library that offers a compilation almost similar to that offered on farsibooksonline.com and until recently was available but no longer is. This is while a brief examination shows that from among hundreds of Persian book titles available on the Internet, the emphasis is on books from two areas of literature and religion (religious Shia texts) and in comparison political books on the whole, and more specifically books on political opposition, make up an extremely small and trivial segment.
A short while ago, head of the Data Company, Iran's Internet custodian, announced in an interview that thus far the telecommunications company has spent over 70 billion rials (€70 million) on filtering Internet sites but has not been able to completely reach its desired results.3
One must wait and see what share of such hefty budgets will in the future go to expanding digital and virtual Persian libraries.
Footnotes
1/ Further Reading:
Abdol Hossein Azarang, "e-Book and p-Book", Jahan-e-Ketab, p 7 Nos. 21-24, (Esfand 1381-Farvardin 1382).
Tahereh Taheri, "The National Library: Digital or Traditional", Ketab Quarterly, Volume 13, No. 4, (Winter 1381).
Keyvan Koosha, "Forsat-ha va chalesh-ha-ye nashr-e ketab dar mohit-e shabakeh" ("Opportunities and challenges in publishing in the World Wide Web"), Ketab Quarterly, Volume 14, No. 1, (Spring 1382).
Mehrdad Neeknam, "e-Book", Ketab Quarterly, Volume 14, No. 1, (Spring 1382).
Mark Herring, "Ten Reasons Why the Internet will not Replace the Library", translated by Simin Niyazi, Ketab Quarterly, Volume 13, No. 3, (Autumn 1381).
2/ Project Gutenberg
The establishment of Project Gutenberg dates back to the 1970s when it began its work by transforming the literary texts of books without copy right into e-books. Years later these books gradually were placed on the Web. To see the compilation of books in the Project Gutenberg see:
www.digital.library.upenn.edu
The University of Pennsylvania supports this Internet base.
3/ www.bbc.co.uk/persian/news
Top
«قند پارسى» در شبكه جهانى
مجيد رهبانى
«كتاب الكترونيكى»۱، «كتابخانه ديجيتال»۲ و «كتابخانه مجازى»۳ پديدههاى نسبتاً جديدى هستند كه توجه صاحبنظران را به خود جلب كرده و بحثهايى جدى را مطرح ساختهاند. كتاب الكترونيك نسخه ديجيتال يك اثر مكتوب است، حال اين اثر به صورت كاغذى هم چاپ شده باشد يا نه. اطلاعات ذخيره شده كتاب الكترونيك به صورتهاى مختلف قابل عرضه و انتشار است. انتشار به صورت لوح فشرده۴ يا در شبكه جهانى (وب) از آن جمله است. قابليت كتابهاى الكترونيك به ارائه اطلاعات آثار مكتوب منحصر نمىشود، بلكه آنها علاوه بر متن، گاه شامل تصوير و صوت و... نيز هستند و مجموعهاى «چند رسانهاى»۵ راتشكيل مىدهند. «كتابخانه ديجيتال» و «كتابخانه مجازى» محل نگهدارى و ارائه كتابهاى ديجيتالاند و اغلب به معناى واحدى به كار مىروند، در صورتى كه يكى نيستند. بنا به تعريف، «كتابخانه ديجيتال» كتابخانهاى است كه منابع و امكانات مختلف، شامل كتاب و لوازم و نيروى انسانى و... را دارد و خدمات كتابدارى و كتابخانهاى معمول را با بهرهگيرى از فنآورى ديجيتال ارائه مىدهد و البته بخشى از اين خدمات را نيز بر روى وب عرضه مىكند. ولى كتابخانه مجازى كتابخانهاى «بدون مكان» و «بدون كتاب» است. يعنى منابع آن تنها بر روى وب موجود است و همه خدمات را نيز از همين طريق ارائه مىكند. درباره كتاب الكترونيكى و كتابخانههاى ديجيتال و مجازى حرف و حديث بسيار است. موافقان و مخالفان آنها بحثهاى زيادى را طرح كردهاند و از آينده اين پديدههاى نو با خوشبينى يا بدبينى سخنها گفتهاند۶ كه در اينجا قصد تكرار آنها را ندارم. ولى آنچه امروزه آشكارا ديده مىشود، رونق گرفتن كتابهاى الكترونيك، افزايش تعداد و رشد و گسترش شتابان كتابخانههاى مجازى فارسى است. سرعت تحولات در اين زمينه آنقدر چشمگير هست كه بتوان با احتياط از ظهور پديدهاى جدى در عرصه حضور زبان فارسى و البته كتاب فارسى در شبكه جهانى سخن گفت. در اين نوشته كوشيدهام تصويرى از وضعيت كنونى اين پديده به دست دهم. در ابتدا، براى آشنايى با گوشهاى از جهان كتاب ديجيتال، از يك كتابخانه مجازى نامآور انگليسى زبان ياد كردهام و پس از آن به كتابخانههاى فارسى موجود در وب پرداختهام. آنچه اين نوشته از چنان كتابخانههايى تصوير مىكند، اگرچه به واسطه برخى محذورات بىنياز از توضيح نمىتواند كامل باشد، ولى تا حد زيادى گوياى واقعيت هست.
طرح گوتنبرگ
از مدتها پيش فعاليتى با نام طرح گوتنبرگ۷ شكل گرفته است كه هدف آن تبديل كتابهاى كاغذى به كتابهاى ديجيتال و ارائه رايگان آنها در شبكه جهانى است. در حال حاضر متن كامل بيش از ۲۰ هزار عنوان كتاب انگليسى در كتابخانه مجازى طرح گوتنبرگ در دسترس است و اين مجموعه هر روز – دقيقاً هر روز – كاملتر مىشود. براى آنكه تصورى از نحوه روزآمد شدن مجموعه اين كتابخانه داشته باشيم كافى است در نظر آوريم كه تنها در يك روز (۷ ژوئن ۲۰۰۴ / ۱۸ خرداد ۱۳۸۲) ۳۴ كتاب تازه وارد اين كتابخانه شده است و در روز بعد نيز ۶ عنوان ديگر به آن افزوده شده. مراجعان به كتابخانه مىتوانند كتابهاى مورد نياز خود را بر اساس نام كتاب، نام مؤلف و موضوع جستجو كنند. تنظيم كتابها براساس ردهبندى كتابخانه كنگره صورت گرفته كه سرعنوانهاى موضوعى آن چنين است: كليات، فلسفه، روانشناسى، دين، تاريخ، جغرافيا، علوم اجتماعى، علوم سياسى، حقوق، تعليم و تربيت، موسيقى، هنر، زبان و ادبيات، علوم، پزشكى، كشاورزى، فنآورى، علوم نظامى، علوم دريايى، كتابشناسى، و علوم كتابدارى.
در كتابخانه مجازى طرح گوتنبرگ چند فهرست جانبى هم ديده مىشود. از جمله فهرست بسيار حجيمى از كتابهايى كه به زودى عمر حق مؤلف (كپى رايت) آنها به سرخواهد آمد و مىشود آنها را به رايگان در اينترنت گذاشت. جالب آنكه در برابر نام هر كتاب، تاريخ دقيق خاتمه اعتبار حق مؤلف آن، با ذكر روز و ماه و سال، درج شده است. اين فهرست قريب به هزار عنوان را شامل مىشود. فهرست ديگر، مربوط به كتابهاى در حال آماده شدن (در دست حروفنگارى) است كه اين نيز چند صد عنوان را در بر مىگيرد. فهرست مشابهى هم به معرفى عنوانهاى پيشنهادى متصديان طرح گوتنبرگ اختصاص يافته كه از علاقهمندان دعوت مىكند تا آنها را حروفنگارى كنند و در اختيار كتابخانه بگذارند. گفتنى است كه كارهاى طرح گوتنبرگ به طور داوطلبانه صورت مىگيرد. يعنى علاقهمندان قراردادن كتابى در شبكه جهانى با متصديان طرح تماس مىگيرند و با هماهنگى آنها، آن كتاب را در قالب (فرمت) مشخصى آماده مىسازند.
كتابخانه مجازى طرح گوتنبرگ علاوه بر كتابهايى كه در چارچوب اين طرح تهيه مىشود، ساير كتابهايى را كه در شبكه جهانى به رايگان ارائه شدهاند نيز در مجموعه خود وارد مىسازد؛ و البته مآخذ خود را نيز به دقت ذكر مىكند. نكته آخرى كه بايد درباره پايگاه اينترنتى (سايت) اين كتابخانه گفت، طراحى ساده آن است. شكل و شمايل بسيار ساده و بدون پيرايه اين پايگاه كه آشكارا باعث سهولت كار و نيز سرعت عمل چشمگير كاربران در گشودن صفحات و جستجو مىشود، مىتواند براى همكاران تازه كار فارسى زبان آن آموزنده باشد.
كتابخانههاى فارسى در شبكه جهانى
از شكلگيرى كتابخانههاى فارسى در شبكه جهانى مدت زيادى نمىگذرد. با اين حال اين پديده نيز مانند همه پديدههاى «عصر انقلاب ديجيتال» به سرعت در حال رشد و گسترش است. شمارى از اين كتابخانهها در پايگاههاى اينترنتى شكل گرفتهاند و بسيارى نيز وبلاگهايى هستند كه براى اين كار راهاندازى شدهاند. از پايگاههاى اينترنتى چند «كتابخانه ديجيتال» كه بگذريم، بقيه اين كتابخانهها را بايد «كتابخانه مجازى» به شمار آوريم. يكى از ويژگيهاى اين كتابخانهها آن است كه هيچ يك جنبه تجارى مستقيم ندارند. يعنى وجهى بابت استفاده از مجموعهشان مطالبه نمىكنند. از برخى كتابخانههاى داراى گرايشهاى اعتقادى يا سياسى خاص كه بگذريم، اكثر كتابخانهها كوشيدهاند جانب بىطرفى را كه يك اصل اساسى در اطلاعرسانى و البته كتابدارى است رعايت كنند و از اعمال سليقه شخصى بپرهيزند. از اين رو، مجموعههاى بسيارى از آنها شامل همه گونه كتاب ديجيتال موجود در شبكه جهانى مىشود.
چنان كه از توضيحات برخى كتابخانهها برمىآيد، آنها حاصل ابتكار و صرف وقت جوانان علاقهمندى است كه به تنهايى دست به كار شدهاند و سپس كسان ديگرى به يارى آنها آمدهاند و رفتهرفته چنين مجموعههايى را شكل بخشيدهاند. در اين كتابخانهها كه اغلب به صورت وبلاگاند، مجموع نامههاى الكترونيك (اىميل) مراجعان و يادداشتهاى توضيحى صاحبان وبلاگها خود «تاريخچه»اى از چگونگى شكلگيرى كتابخانهها نيز هست. يك ويژگى مهم و اميدبخش اين كتابخانهها، مستقل و خودجوش بودن آنهاست و باعث مسرت است كه هنوز پاى نهادهاى دولتى و «حمايت»هاى مخرب آنها به اين عرصه گشوده نشده است.
برخى از اين كتابخانهها خود دست به كار حروفنگارى كتابها و قراردادن آنها در شبكه جهانىاند و بسيارى ديگر صرفاً كتابهاى موجود در وب را گرد مىآورند و به ابتكار و سليقه خود آنها را رده بندى موضوعى مىكنند. بعضىها مآخذ كتابها را ذكر كردهاند و شمارى آن را مسكوت گذاشتهاند. در هر حال همين ويژگى اخير باعث شده كه اين مجموعهها مشابهت زيادى با هم داشته باشند و گاه حتى يكسان به نظر برسند. رده بندى موضوعى اغلب كتابخانهها نيز اشكالات اساسى دارد و پيداست كه در اين كار كمتر از دانش كتابدارى يا راهنمايى كتابداران استفاده شده است. اين اشكالات منحصر به بكار نگرفتن نظامهاى ردهبندى استاندارد و شناخته شده نيست، بلكه در همين ردهبنديهاى ابداعى فعلى هم برخى از كتابها در جاى درست قرار ندارند. اشكال ديگرى كه در بسيارى از كتابخانههاى مجازى ديده مىشود اين است كه فهرست كتابها صرفا نام كتاب را در خود دارد و بس، بى آنكه مشخصات ديگرى مانند نام نويسنده و احياناً مترجم كتاب را ارائه كند. در نتيجه در مواردى كه اثرى نام آشنا نيست يا صرفاً از عنوان آن نمىشود به محتوايش پى برد، كاربر چارهاى جز گشودن پرونده (فايل) يا پروندههاى كتاب ندارد كه خود باعث اتلاف وقت و زحمت بيهوده است. ديگر اينكه كتابهاى فارسى موجود در اين كتابخانهها در قالبهاى PDF و HTML و يا فايلهاى فشرده (ZIP) ارائه مىشوند كه در مواردى ممكن است ضبط يا گشودن آنها خالى از دشوارى نباشد، ولى اغلب ناممكن نيست.
آنچه در بسيارى از كتابخانههاى مجازى فارسى در دسترس است تنها شامل كتاب نيست، بلكه نوشتههايى اعم از داستان، مقاله، تك نگاشت و... نيز كمابيش در ميان مجموعهها ديده مىشود. همچنين است آثارى كه احتمالاً هيچ گاه «چاپ كاغذى» نداشتهاند. به تازگى شمارى از نويسندگان ايرانى مهاجر كه به دلايلى امكان انتشار آثارشان را در داخل يا خارج كشور نيافتهاند به جمع طرفداران كتابخانههاى مجازى پيوستهاند و نوشتههاى خود را در آنها عرضه مىكنند. و البته وجود كتابهايى كه مدتهاست ناياباند و مجال انتشار دوباره نيافتهاند و يا آثارى كه امروز به دلايلى بازچاپ آنها مقدور نيست از جاذبههاى كتابخانههاى مجازىاند.
در اينجا شمارى از اين كتابخانهها معرفى شدهاند. آشكار است كه اينها تمام كتابخانههاى فارسى نيستند، بلكه نمونههايى هستند از پديده روبه رشد و گسترشى كه همپاى تحولات عظيم جهانى در اين عرصه، در حوزه زبان و فرهنگ ما شكل گرفته است.
نگاهى به چند كتابخانه ديجيتال و مجازى فارسى
[::] «كتابهاى رايگان فارسى»۸ نام وبلاگى است كه فهرست مفصلى از كتابهاى ديجيتال فارسى موجود در شبكه جهانى را گردآورده است. شايد مفصلترين و كاملترين فهرست چنين كتابهايى را در همين وبلاگ بتوان يافت. سعى گرداننده وبلاگ آن بوده كه بدون جانبدارى از گرايش يا اعمال سليقهاى خاص، هر آنچه را از كتابهاى فارسى در شبكه جهانى موجود است فهرست كند. او همچنين در توضيحى، بر اين نكته تاكيد ورزيده كه نه كتابهاى ضدمذهبى را در فهرست خود قرار مىدهد و نه آثار ضدرژيم را. چرا كه مىخواهد به كار خود تداوم ببخشد و اين دو دسته كتاب مانع از تحقق چنين خواستى خواهند شد.
ردهبندى موضوعى كتابها در اين كتابخانه غيرحرفهاى و ناكامل است و چون اين وبلاگ مجهز به «جستجوگر» نيست ردهبندى ياد شده مزيد بر علت شده است. نداشتن جستجوگر نقطه ضعف بزرگى براى چنين مجموعه نسبتاً مفصلى از كتابهاست. در اين كتابخانه مراجعان مىتوانند از اطلاعاتى كه در بخشهاى جانبى وجود دارد بهره ببرند؛ مانند عناوين كتابهاى جديد هر ماه و آخرين اطلاعات درباره كتابهاى فارسى موجود در اينترنت. ضمناً مراجعان مىتوانند با درج نشانى پست الكترونيك خود در جايى كه مشخص شده، فهرست كتابهاى جديد هرماه را به صورت اىميل دريافت كنند. فهرست كتابهاى در دست تهيه نيز در وبلاگ ديده مىشود، همچنين فراخوانى خطاب به علاقهمندان، كه هريك داوطلبانه ۲۰ صفحه از يك كتاب را حروفنگارى كنند. آخرين كتابى كه براى اين كار پيشنهاد شده، كليات ايرج ميرزا است. متاسفانه اين كتابخانه آمارى از مجموعه خود به دست نداده است، ولى با يك بررسى اجمالى مىشود دريافت كه صدها عنوان كتاب در آن فهرست شده است. براى مثال، در زير سرعنوان موضوعى «تاريخ»، بيش از ۳۰ عنوان وجود دارد كه البته برخى از آنها مقالهاند و نه كتاب (مانند مقالات دكتر اميرحسين خنجى و عبدالله شهبازى). در زير عنوان «شعر» حدود ۵۰ اثر كلاسيك ادبيات فارسى ديده مىشود، بعلاوه ۷۰ اثر در قالب شعر نو. رده «كتابهاى دينى: اسلام» نزديك به ۲۰۰ عنوان را شامل مىشود. افزون بر آن، مجموعه آثار مرتضى مطهرى، على شريعتى، محسن قرائتى و محمدحسين حسينى تهرانى نيز در دسترس است كه كتابهاى بسيارى را در بر دارند. به اين جمع حدود ۳۰ كتاب از اهل سنت را هم بايد افزود. در همين بخش «كتابهاى دينى»، علاوه بر ترجمه عهد عتيق و عهد جديد، چند رساله ظاهراً تبشيرى در توضيح دين مسيح آمده است.
در اين كتابخانه هم مجموعه كامل كتابهاى فارسى موجود در پايگاه اينترنتى «آرشيو ماركسيستها» آورده شده و هم مجموعه كتابهاى پايگاه شوراى نگهبان كه در آن عناوينى چون لوايح آقا شيخ فضلالله نورى، خاطرات آيتالله محمد يزدى و خاطرات آيتالله طاهرى خرم آبادى ديده مىشود. كتابخانه بخشهايى را به «داستانهاى علمى» و «آموزش كامپيوتر» (با بيش از ۲۰ عنوان) و نيز كودكان و نوجوانان اختصاص داده است. در بخش مفصل «كتابهاى كودكان و نوجوانان» آثارى از صمد بهرنگى، فريبا كلهر، مصطفى رحماندوست، سوسن طاقديس و... (در بيش از ۱۰۰ عنوان) ديده مىشود.
[::] كتابخانه پايگاه اينترنتى «ايران ساره»۹ مجموعهاى مشابه «كتابهاى رايگان فارسى» را ارائه مىكند. اين پايگاه اينترنتى كتابهاى موجود در اينترنت را فهرست كرده و به آنها پيوند (لينك) داده است. اين كتابخانه نيز بخش خاص كودكان و نوجوانان دارد. كتابخانه ساره هم فاقد قابليت جستجوست.
[::] پايگاه اينترنتى «بانى تك»۱۰ داراى يك كتابخانه ديجيتال است كه در آن مجموعهاى نسبتاً كم تعداد از ادبيات كلاسيك و معاصر قرار گرفته است. هم كليله و دمنه، رباعيات خيام، گلستان سعدى و ديوان حافظ را در آن مىتوان يافت و هم آثار فروغ فرخزاد، جلال آلاحمد و صمد بهرنگى را. تفاوت اين كتابخانه با ديگر كتابخانهها در اين است كه متصديان آن خود به كار حروفنگارى كتابها مىپردازند و ظاهراً كمتر از كتابهاى موجود در ديگر كتابخانهها استفاده مىكنند. آنها در توضيحى آوردهاند كه تنها كتابهايى به اين كتابخانه وارد مىشوند كه از مرگ نويسندگانشان ۳۰ سال گذشته باشد و مشمول حق مؤلف نشوند. از علاقهمندان هم دعوت كردهاند كتابهايى راكه ويژگى پيش گفته را دارند حروفنگارى كنند و در اختيار اين كتابخانه بگذارند. همچنين خواستار شدهاند كه خوانندگان اغلاط املايى كتابها را يادآور شوند. در صفحه اصلى كتابخانه دو اعلان ديگر نيز ديده مىشود: اسامى كتابهاى تازه افزوده شده (سفرنامه ناصرخسرو و كليله و دمنه) و خبر كتابهاى در دست آمادهسازى (خسى در ميقات و غربزدگى جلال آلاحمد و نامههاى فروغ فرخزاد)
[::] «كتابخانه مجازى داستانهاى فارسى»۱۱ كه عبارت «وابسته به وبلاگ شبهاى بدون صبح» را در سرلوحه دارد، مجموعهاى از رمانها و داستانهاى كوتاه و بلند ادبيات معاصر ايران و جهان را گردآورده است با آثارى از صادق هدايت، جلال آل احمد، غلامحسين ساعدى، هوشنگ گلشيرى، علىاشرف درويشيان، محمود دولتآبادى، غزاله عليزاده، جعفر مدرس صادقى، محمد محمدعلى، فرشته مولوى، منيرو روانىپور، شهريار مندنىپور و زويا پيرزاد (نويسندگان ايرانى) و نوشتههايى از گى دو موپاسان، آنتوان چخوف، فدريكو گارسيا لوركا و ميلان كوندرا (از نويسندگان خارجى). در اين كتابخانه حدود ۲۰۰ اثر در دسترس است.
[::] «آواى آزاد»۱۲ عنوان پايگاهى اينترنتى است كه مجموعه مفصلى از آثار شاعران معاصر نامآور يا گمنام را عرضه مىكند. از برخى شاعران دفترهاى كاملى آورده شده و از برخى گزينههايى از اشعار. براى مثال نادر نادرپور، محمدرضا شفيعى كدكنى، سياوش كسرايى، حميد مصدق، فرخ تميمى، منوچهر آتشى، فروغ فرخزاد و سهراب سپهرى جزء دسته اولاند و مهدى اخوان ثالث، احمد شاملو، م. آزاد، سيمين بهبهانى، نصرت رحمانى، محمد حقوقى، ه. ا. سايه، يدالله رويايى و... جزء دسته دوم. از برخى شاعران فايلهاى صوتى نيز وجود دارد كه شنيدنى است. چنان كه پيشتر گفته شد، شاعران گمنام هم آثارشان را در اين پايگاه عرضه كردهاند كه تعدادشان چندان كم نيست. خوشبختانه اين پايگاه در حاشيه صفحه اصلى، آمار مجموعه خود را ارائه مىكند كه آخرين آن در هفته سوم خردادماه چنين بود: در مجموع، آثار ۶۳ شاعر عمدتاً نوپرداز در اين پايگاه ارائه شده است كه شامل ۱۷۶ دفتر شعر و ۵۵۹۴ شعر است.
[::] پايگاه اينترنتى «خوابگرد»۱۳ به مديريت سيدرضا شكراللهى در دو بخش كتابهاى معدودى را عرضه كرده است. در بخش «كتابخانه» آثارى عرضه شده كه نويسندگان و مترجمان آنها فرستادهاند. از جمله: داستان كوتاه «سايه» / مهدى مرعشى؛ «پارك خيابان اصلى»/ محمدامين زمانى؛ «بولداگ» / آرتور ميلر، ترجمه اكرم كبيرى و «چتر»/ ياسونارى كاوايانا، ترجمه دامون مقصودى. در بخش «ضد سانسور»، بخشهاى حذف شده چند كتاب، مانند رمانهاى شوخى و آهستگى از ميلان كوندرا آورده شده است. در آن همچنين متن كامل چند اثر در دسترس است كه يا تاكنون در ايران منتشر نشدهاند يا با حذف بخشهايى منتشر شدهاند و يا مدتهاست كه منتشر نمىشوند و ناياباند. بوف كور / صادق هدايت، مرگ يزدگرد / بهرام بيضايى، سنگى بر گورى / جلال آل احمد و... از آن جملهاند. مجموعه آثار اين پايگاه از ۲۵ عنوان فراتر نمىرود.
[::] كتابخانه «دوات» بخشى از پايگاه اينترنتى رضا قاسمى۱۴، نويسنده ساكن خارج كشور است كه نزديك به ۷۰ اثر را از نويسندگان معاصر ايران و جهان عرضه مىكند. از رضا قاسمى تاكنون كتابهاى همنوايى شبانه اركستر چوبها (چ ۴، نشر ورجاوند)، حركت با شماست ميكوشيو و معماى ماهيار معمار (هردو: انتشارات نيلوفر) و چاه بابل (سوئد: نشرباران) منتشر شده است. متن كامل كتاب اخير در كتابخانه «دوات» موجود است ولى قاسمى كتابهاى چاپ ايران خود را در كتابخانه قرار نداده است.
[::] پايگاه اينترنتى «سخن»۱۵ كه علاوه بر معرفى كتاب، به عنوان يك «كتابفروشى الكترونيك» نيز فعاليت دارد، مجموعهاى از آثار نويسندگان ايرانى را ارائه كرده است. اين پايگاه در نظر دارد ۸۰ نمونه از داستانهاى كوتاه فارسى ۸۰ سال گذشته ايران را به تدريج عرضه كند. در حال حاضر بيش از ۳۰ داستان در دسترس است كه از آن جمله است: «فارسى شكر است»/ محمد على جمالزاده؛ «سه قطره خون»/ صادق هدايت؛ «گيله مرد»/ بزرگ علوى؛ «چرا دريا طوفانى شده بود»/ صادق چوبك؛ «جشن فرخنده»/ جلال آل احمد؛ «ماهى و جفتش»/ غلامحسين ساعدى؛ «كمربند صاعقه»/ پرويز دوايى؛ «آينه»/ محمود دولت آبادى؛ «بفرينه»/ علىاشرف درويشيان؛ «جزيره»/ غزاله عليزاده؛ «مرغدانى»/ محمد محمدعلى.
متصديان اين پايگاه توضيح دادهاند كه انتخاب داستانها بر اساس «شهرت و مقبوليت عمومى» آنها صورت گرفته و سعى شده تا «داستانها سبك و شخصيت ادبى هر نويسنده را به نمايش بگذارد». همچنين با «نويسندگان در دسترس» در مورد انتخاب آثارشان مشورت شده است. و ديگر اينكه اين داستانها همگى در ايران منتشر شدهاند و آثار چاپ خارج و نوشتههاى نويسندگان ايرانى مهاجر را شامل نمىشوند.
[::] «كتابخانه هرمس»۱۶ وبلاگى است كه خود را «كتابخانه علوم انسانى» معرفى كرده و مدير آن مجتبى ذوقى است. اين وبلاگ علاوه بر كتابهايى كه تحت عنوان «كتاب ماه» در حوزه يادشده معرفى مىكند، مجموعهاى از كتابهاى فارسى البته در زمينه ادبيات را به صورت پيوند به پايگاهها و كتابخانههاى ديگر عرضه كرده است.
[::] پايگاه اينترنتى «گفتمان»۱۷ مجموعهاى از داستانهاى كوتاه آنتوان چخوف را از روى ترجمه فارسى سروژ استپانيان (مجموعه آثار چخوف، انتشارات توس) گردآورده و قرار است به تدريج بر تعداد آنها بيفزايد. «در پستخانه»، «انتقام زن» و «بوقلمون صفت» از جمله اين داستانهاست كه فارغ از حقوق مترجم درگذشته و ناشر حى و حاضر آنها در اينترنت قرار گرفته است.
[::] «تاريخ و فرهنگ ايران زمين»۱۸ پايگاهى است به مديريت دكتر اميرحسين خنجى، شامل مقالات تاريخى او و متن كامل كتابى از وى به نام تاريخ ايران زمين: از دورترين دوران تا سال ۶۲۸ ميلادى. اين كتاب از مهاجرت اقوام آريايى به سرزمين ايران تا پايان كار سلسله ساسانى و خسرو پرويز را در بر دارد. متن كامل دو سه كتاب ديگر مانند موش و گربه/ عبيد زاكانى، گلشن راز/ شيخ محمود شبسترى و رباعيات خيام هم در اين پايگاه در دسترس است.
[::] پايگاه «مركز جهانى اطلاعرسانى آلالبيت»۱۹ داراى كتابخانهاى است كه نزديك به ۲۰۰ عنوان كتاب را در رده بندى موضوعى قرآن و علوم قرآنى، اهل بيت، حديث و علوم حديثى، فقه و احكام، فلسفه و كلام، ادبيات و... ارائه مىكند. اين كتابخانه قابليت جستجو بر اساس نام كتاب و نام مؤلف را دارد و همچنينامكان جستجو در متن كتابها را در اختيار كاربران مىگذارد. اين مركز زير نظر دفتر آيتالله سيستانى اداره مىشود.
[::] كتابخانه پايگاه اينترنتى «حوزه»۲۰ هم نزديك به ۱۰۰ عنوان كتاب در حوزه دين را عرضه مىكند و داراى قابليت جستجو بر اساس عنوان كتاب، نام مؤلف و موضوع است.
[::] پايگاه اينترنتى «امام على»۲۱ كتابخانهاى را با دو فهرست بر اساس نام كتابها و نام مؤلفان تشكيل داده است كه در آن آثارى از ۲۶ مؤلف عرضه شده است. از جمله اين آثار، متن كامل شرح نهجالبلاغه محمدتقى جعفرى در ۲۷ جلد است.
[::] كتابخانه كوچكى شامل مقالات دكتر حسين الهى قمشهاى تشكيل شده است۲۲ كه ترجمه فارسى قرآن، ديوان حافظ، رباعيات خيام، گلستان سعدى و گلشن راز شيخ محمود شبسترى را هم ارائه كرده است. در صفحه اصلى كتابخانه اين اعلان ديده مىشود: «در آينده كتابهاى الهى ساير اديان نيز به كتابخانه اضافه خواهد شد.»
[::] «آرشيو ماركسيستها در اينترنت»۲۳ بخشى از پايگاه بزرگى است كه آثار نظريه پردازان ماركسيست را به زبانهاى گوناگون ارائه مىكند. اين كتابخانه شامل مجموعهاى از آثار ترجمه شده به فارسى و ردهبندى شده بر اساس نام نويسندگان است. «آرشيو ماركس و انگلس»، «آرشيو لنين» و «آرشيو تروتسكى»، «آرشيو رزا لوكزامبورگ»، «آرشيو ببل»، «آرشيو دويچر»، «آرشيو گرامشى» و «آرشيو مندل» از جمله بخشهاى كتابخانه است. همچنين در آن مجموعهاى تحت نام «آرشيو سلطانزاده» (آوتيس ميكائيليان) وجود دارد كه شامل چند مقاله است از جمله: «كوششهاى اوليه براى تشكيل اتحاديههاى كارگرى در ايران»، «جنبش سنديكايى ايران»، «موقعيت زن ايرانى» (هر سه مربوط به سال ۱۹۲۲). اين كتابخانه فاقد «جستجوگر» است و ضمناً شامل همه آثار ترجمه شده انديشهورزان ماركسيست هم نيست. براى مثال در آن اثرى از نوشتههاى بوخارين، مائو، بتلهايم،... و متون ماركسيستى متعددى كه در چند سال گذشته در ايران منتشر شده ديده نمىشود. ظاهراً گرايش تروتسكيستى گردانندگان پايگاه موجد اين نقص است. گفتنى است كه اغلب كتابخانههاى مجازى فارسى، مجموعه كتابهاى اين پايگاه را معرفى كردهاند.
[::] «كتابخانه ديجيتال»۲۴ عنوان پايگاهى اينترنتى است كه مجموعه كتابهايى را در موضوعات كامپيوتر، اينترنت، ادبيات، علوم، دين، كودكان و نوجوانان و كتابهاى درسى گردآورده است كه البته بخش كامپيوتر و اينترنت آن غنىتر از ساير بخشهاست. اين كتابخانه چند بخش راه نيفتاده دارد كه هنوز كتابى وارد آنها نشده است. اشكال فهرست اين كتابخانه آن است كه بجز نام كتاب، اطلاعات ديگرى از آن نمىدهد. در نتيجه، مراجعه كننده ناچار است پرونده كتابها را باز كند تا اطلاعات بيشترى به دست آورد.
[::] كتابخانه پايگاه «پارس ئىبوك»۲۵ هم مجموعه مختصرى را با رده بندى موضوعى شبيه «كتابخانه ديجيتال» ارائه مىدهد، با اين تفاوت كه در فهرستهاى آن مشخصات بيشترى از كتابها ديده مىشود. در اين فهرستها علاوه بر نام كتاب، نام نويسنده و مترجم، حجم پروندههاى كتاب و تاريخ قرار گرفتن آن در كتابخانه هم درج شده است.
[::] كتابخانه «علوم رايانه»۲۶ مجموعهاى از كتابهاى آموزش كامپيوتر و اينترنت گرفته تا متون مذهبى و ادبيات را عرضه مىكند كه البته غلبه با كتابهاى دسته اول است.
[::] پايگاه اينترنتى «امير ارسلان»۲۷ متن كامل كتاب اميرارسلان نامدار را عرضه مىكند. البته اين پايگاه را فعلاً يك كتابخانه مجازى نمىتوان ناميد ولى قرار است در آينده كتابهاى ديگرى هم به آن افزوده شود. اين پايگاه كوشيده است نمونه خوبى از يك كتاب ديجيتال را به نمايش بگذارد؛ كتابى كه قابليتهاى مختلفى را در اختيار كاربران قرار مىدهد. امكان تغيير رنگ صفحه و امكان ذخيره آخرين صفحهاى كه كاربر مطالعه كرده است (براى آنكه در ارتباط بعدى با پايگاه از همان جا مطالعه را شروع كند) از جمله اين قابليتهاست. همچنين فهرست «بخشهاى داستان» و فهرست «شخصيتهاى داستان» دو نمايه سودمند اين كتاب ديجيتال است. در فهرست شخصيتها توضيح مختصرى نيز درباره هر نام داده شده تا چنان چه خواننده در ميان داستان با شخصيتى روبه رو شد كه فراموشش كرده است بتواند بار ديگر او را به ياد آورد. پايگاه در دست تكميل است و در آينده قابليتهاى بيشترى خواهد يافت. يكى از كمبودهاى فعلى پايگاه، مصور نبودن آن است. چاپهاى سنگى امير ارسلان اغلب داراى نقاشيهايى ديدنى بودند. جاى مجموعهاى از اين نقاشيها در اين پايگاه خالى است.
[::] پايگاههاى اينترنتى اختصاصى نويسندگان و شاعران ايرانى از جمله مكانهايى در شبكه جهانى است كه داراى كتابهاى ديجيتالاند. اين پايگاهها همه يا شمارى از آثار اين افراد را در بردارند و به اين ترتيب، خود مهمترين منبع تامين كتاب را براى كتابخانههاى مجازى تشكيل مىدهند. تعداد اين پايگاهها مرتباً رو به افزايش است و براى نمونه مىتوان به پايگاههاى اين افراد اشاره كرد: فرخ تميمى، احمد شاملو، على شريعتى، احساس طبرى، احمد كسروى، هوشنگ گلشيرى، مرتضى مطهرى، عباس معروفى و...
[::] از كتابخانههاى پيش گفته كه بگذريم، بايد از تلاشهايى ياد كنيم كه از طرف همزبانان افغانستانى به عمل آمده است. پايگاه اينترنتى «آريايى»۲۸ كتابخانهاى تشكيل داده كه بجز دو عنوان آن بقيه منتخبى است از مجموعه وبلاگ «كتابهاى رايگان فارسى». آن دو كتاب، ترجمه فارسى خاموش مجاهد و شكست روس است كه هر دو را «بريگادر محمد يوسف»، افسر ارتش پاكستان نوشته است. در اين كتابها بر نقش ژنرال اختر عبدالرحمن، رئيس پيشين اطلاعات ارتش پاكستان، در دوران مبارزه مجاهدان افغانستان با قواى اشغالگر شوروى تاكيدى گاه اغراقآميز شده است. (ژنرال عبدالرحمن كه خود تبار افغانستانى داشت، در سال ۱۹۸۸ به همراه ژنرال ضيا الحق در يك سانحه هوايى كشته شد.)
[::] «كتابخانه دل آباد»۲۹ وبلاگى است متعلق به جواد منصور پوپل كه او هم مجموعهاى منتخب از «كتابهاى رايگان فارسى» گردآورده، به علاوه «متن كامل قانون اساسى جديد» افغانستان (به فارسى و پشتو)، «متن قانون اساسى زمان اعلى حضرت محمدظاهر شاه (۱۳۴۳») و «متن كامل قانون انتخابات افغانستان».
[::] از كتابخانههاى يادشده كه بگذريم بايد از خيل وبلاگهايى ياد كنيم كه هر يك به گونهاى در همين طريق كارهايى كردهاند و مىكنند. البته آنها را نمىتوان «كتابخانه» دانست، چرا كه بيشتر فضاهاى شخصى و خصوصىاند كه نوشتههايى را ارائه مىكنند كه گردانندگان آنها مىپسندند و دوست دارند. اين وبلاگها اغلب كشكولى هستند حاوى مجموعهاى از داستانهاى كوتاه برگزيده صاحب وبلاگ، قطعاتى از كتابهايى كه او خوانده و آنها را پسنديده، احتمالاً پيوند به يكى دو كتاب بىارتباط با هم، تصويرهايى از چند نويسنده و شاعر و هنرپيشه، ترانههايى از چند خواننده مشهور داخلى و خارجى و البته طبع آزماييهاى «وب نويس» كه جاى خود را دارد. با اين تفاصيل، مراجعان به چنين مجموعهاى، اغلب از خود صاحب وبلاگ يا چند دوست و آشناى او فراتر نمىروند.
***
در خاتمه بايد يادآور شد كه به رغم مشكلاتى كه كاربران اينترنت در ايران با آنها مواجهاند، كتابخانههاى مجازى فارسى به سرعت در حال گسترشاند. معضلاتى چون سرعت كم اينترنت در ايران، بيش از حد زمان بر بودن ارسال و دريافت پروندهها، مميزى رو به گسترش دولتى و... نتوانسته است مانعى بازدارنده بر سر راه اين پديده پويا قرار دهد. در حال حاضر مجموع كتابهاى ديجيتال فارسى در اينترنت به صدها عنوان مىرسد و تا رسيدن به مرز هزار عنوان زمان لازم است. ولى با سرعت رشدى كه اين پديده دارد، هيچ بعيد نيست كه در آيندهاى نه چندان دور از هزاران عنوان كتاب فارسى در شبكه جهانى ياد كنيم. از سوى ديگر نقش كتابخانههاى مجازى در گسترش زبان فارسى و نفوذ كتابهاى ايرانى در جوامع فارسى زبان همجوار موضوعى است كه به يقين ارزش بررسى جدى را دارد.
ويژگى اصلى بزرگراههاى اطلاعاتى جهانى قاعدتاً دسترسى سريع، آسان، ارزان و بدون مانع و رادع به اطلاعات است. با اين حال برخى دولتها از جمله در ايران سياستهاى مميزى اينترنت را در پيش گرفتهاند. ظاهراً كتابخانههاى مجازى هم از موج فزاينده اين مميزى يا «فيلترينگ» آن گونه كه متصديان امر كار خود را مىنامند در امان نمانده است. شاهد اين مدعا كتابخانهاى است كه تقريبا مجموعهاى شبيه به «كتابهاى رايگان فارسى» را عرضه مىكرد و تا چندى پيش قابل ديدن بود ولى امروز نيست. اين در حالى است كه يك بررسى اجمالى نشان مىدهد كه در ميان صدها عنوان كتاب فارسى موجود در اينترنت، غلبه با كتابهاى دو حوزه «ادبيات» و «دين» (يعنى متون مذهبى شيعى) است و در مقابل، كتابهاى «سياسى» به طور اعم و كتابهاى «مخالفان سياسى» به طور اخص، صرفاً بخش بسيار كوچك و ناچيزى را تشكيل مىدهند.
چندى پيش مديرعامل «شركت ديتاى مخابرات ايران» در مصاحبهاى اعلام كرد كه تاكنون شركت مخابرات بيش از ۷۰ ميليارد ريال صرف «فيلترينگ» پايگاههاى اينترنتى كرده، ولى نتوانسته است به طور كامل به نتيجه مورد نظر خود برسد۳۰.
بايد منتظر بود و ديد كه در آينده چه سهمى از چنين بودجههاى كلانى نصيب كتابهاى ديجيتال و كتابخانههاى مجازى فارسى خواهد شد.
2/ Digital Library
3/ Virtual Library
4/ CD-ROM
5/ Multimedia
۶. چند نمونه از مقالات خواندنى در اين زمينه:
عبدالحسين آذرنگ، «ئىبوك و پىبوك»، جهان كتاب، س ۷، ش ۲۴-َ۲۱، (اسفند ۱۳۸۱ - فروردين ۱۳۸۲).
طاهره طاهرى، «كتابخانه ملى: ديجيتالى يا سنتى»، فصلنامه كتاب، دوره ۱۳، ش ۴، (زمستان ۱۳۸۱).
كيوان كوشا، «نشر اينترنتى: فرصتها و چالشهاى نشر كتاب در محيط شبكه جهانى وب»، فصلنامه كتاب، دوره ۱۴، ش ۱، (بهار ۱۳۸۲).
مهرداد نيكنام، «كتاب الكترونيك»، فصلنامه كتاب، دوره ۱۴، ش ۱، (بهار ۱۳۸۲).
مارك هرينگ، «ده دليل بر اينكه اينترنت جانشين كتابخانه نمىشود»، ترجمه سيمين نيازى، فصلنامه كتاب، دوره ۱۳، ش ۳، (پاييز۱۳۸۱).
پيشينه «طرح گوتنبرگ» به دهه ۱۹۷۰ باز مىگردد كه با تبديل متون ادبى كلاسيك بدون حق مؤلف به كتابهاى الكترونيك كار خود را آغاز كرد. سالها بعد به تدريج اين كتابها در وب قرار گرفتند. براى مشاهده مجموعه كتابهاى «طرح گوتنبرگ» رجوع شود به:
www.digital.library.upenn.edu
اين پايگاه اينترنتى از سوى دانشگاه پنسيلوانيا (امريكا) حمايت مىشود.
8/ www.farsibooksonline.blogspot.com
9/ www.sare2008.com
10/ www.banitak.com
11/ www.ketabkhaneh.i8.com
12/ www.avayeazad.com
13/ www.khabgard.com
14/ www.rezaghasemi.org
15/ www.sokhan.com
16/ www.hlibrary.persianblog.com
17/ www.goftman.com
18/ www.Irantarikh.com
19/ www.al-shia.com
20/ www.howzeh.net
21/ www.imamalinet.net
22/ www.best4u.tk
23/ www.marxists.org/farsi
24/ www.chbedu.org
25/ www.ebookpars.com
26/ www.olomrayane.50megs.com
27/ www.amirarsalan.org
28/ www.ariaye.com
29/ www.popalebooks.persianblog.com
30/ www.bbc.co.uk/persian/news
بالای صفحه
