شهریورماه ۱۳۸۵

پا که بر سنگفرش «فرهنگسرای نیاوران» می‌گذاری از آنجا به بعد دشوار می‌شود زمین را ببینی. سَرَت می‌رود سمتِ آسمان که درختهای بلند و طوطیهایی که جیغ کشان از میانِ شاخ‌و‌برگ پرواز می‌کنند، امانت نمی‌دهد. از پله‌ها که بالا بروی آب‌نمایی می‌بینی که تا بالای باغ ادامه دارد، زمین چمن وسیعی در سمتِ راست و پله‌هایی که تو را به سمتِ عمارت می‌برد و حیاطی دلباز در سمت چپ، بنایی به طراحی {کامران دیبا} که رنگ سیمانی‌ و شکل و شمایلش یاد موزه هنرهای معاصر می‌اندازدت. کنار ِ پله‌ها دو حوض باریک و دراز آبی رنگ هم هست، یکی کوچک و یکی بزرگ، و وسط محوطه یک درخت ابریشم که در سایه آن مردی مفرغی سالهاست که نشسته و کتاب می‌خواند. از اینجا به بعد به اختیار من نیست تا آنچه می‌بینم را تصویر کنم. صداهایی هست، هیاهویی که می‌بَرَدم به زمانهای دور. چهره‌های باز و جوان دخترها قاب گرفته در مقنعه‌های سیاه و گونه‌های آفتاب‌سوخته با ریش‌های تُنُک و کم‌پشتِ پسرهای جوانی همراهم می‌شود با لیوانهای پلاستیکی راه‌راه که چای داغ در آنها طعم کافور می‌گیرد. آن‌سوتر پنجره‌های قدی ِ شیشه‌ای می‌خورد به سلف‌سرویس دانشجویی. خوب که نگاه می‌کنم میز و صندلی‌های چوبی براق مرتبی می‌بینم که برایم ناآشناست. وارد می‌شوم، انتظار دارم که بوی کافور بیشتر شود و یا زُهم ماهی سرخ‌کرده توی دماغم بزند. منتظرم که یکی از آن گوشه فریاد بزند: «زندگی بازیچه دست یک کور و یک دلقک است» [۱] و جا‌به‌جا جوانکهای در‌جا نشسته، پلک نزنند و جُم نخورند که روبروییشان جستجوگر نگاهشان کند و عجول با مداد نرم روی کاغذ خط‌خطی کند. پایم که به موکت نرم و تمیز می‌رسد، می‌بینم که به جای میزهای سفید و صندلی‌های پلاستیک همه جا از همان میزهاست با چوبهای قطور و لاک‌خورده و صندلی‌های خوش‌تراش. صدای ساکسیفون {یان گاربارِک} پیچیده و بعدتَر عود {اَنوَر براهیم}. روبرو که سوراخی در دیوار بود و {حاج‌آقا مختاری} لوبیاپلو و کبابِ بویناکش را به خوردمان می‌داد (که خوشمزه ترین کتلتهای سفت و سوخته دنیا را داشت!) حالا پیشخوان خوش‌ترکیبی‌ست با مشبک‌هایی در پشت سر و نورهای آبی و لیوانها و فنجانهای چینی و شیشه‌ای شیک. حفره بزرگ درون سقف که ارتباط طبقه پایین (غذاخوری پسران) و بالا (قسمت دختران)را برقرار می‌کرد، هم کور شده که گویا بالا تبدیل به گالری مجزایی شده‌است.

حالا اسم اینجا «کافه/گالری نیاوران» است. و چند جوان خوش‌ذوق جمع شده‌اند و این کافه دنج و تر‌‌و‌‌تمیز را راه انداخته‌اند و زدودن آن همه نوستالژی را هم سپرده‌اند به دو هنرمند نام‌آشنا: {پویا آریان‌پور} و {مرتضی دره‌باغی}. همه‌چیز خوش‌ساخت است و دقیق طراحی و اجرا شده است. دیوارهای شفافی که از تصویر سنجاق قفلی پوشیده شده‌اند فضا را تفکیک می‌کند به گوشه‌های دنجی که در یکی از آنها نیم سرویس مبل راحتی هم هست برای مشتریانی که می‌خواهند زمان بیشتری جا‌خوش کنند. از همان سنجاق قفلی‌های بزرگ پشت پیشبند سرخ پیشخدمتهای کافه را به هم می‌آورد که گویا نشان ثابت کافه است. روی دیوار هم طراحی‌های گرافیک {روزبه مشهدی‌زاده} است با رنگهای تند که این هفته نمایشگاهی دارد با عنوان «حروف در همین حد».

همه چیز همان است که باید باشد و با تمام کمال‌گرایی ما از یک کافه، جفت‌و‌جور. با اینهمه وقت ورود چیزی راه گلویم را سفت می‌گیرد که اگر رودربایستی همراهانم نباشد از چشمها سرریز می‌کند. من اینجا زندگی کرده‌ام، دو سال، از نوزده تا بیست و یک سالگی. آن وقت که اینجا، فرهنگسرای نیاوران، دانشکده هنر بود و از کنکور سراسری دانشجویانی می‌گرفت برای دوره کاردانی که بعد به خدمت وزارت ارشاد درآیند. نقاشی بود و ارتباط تصویری و نگارگری و نمایش که بازیگری/کارگردانی بود و ادبیات نمایشی و من هم مشغول به خواندن این آخری. دانشکده آرمانیی بود فرهنگسرا که آوازه‌اش به گوش و حسرتش به دل خیلی‌ها مانده‌بود، چرا که جدای از همه دستگاه جاریِ آشنای آموزش دانشگاهی در این مملکت بود. طرح درس خاص خودش را داشت که از اینهمه درس بی فایده عمومی دَرَش خبری نبود و اگر بود با ویژگی‌های آن رشته هماهنگ شده بود و گرچه دوره کاردانی محسوب می‌شد اما واحدهای تخصصی‌اش دست کمی از دوره کارشناسی نداشت، واحدهایی که هیچ دانشکده‌ای تدریس نمی‌کرد و استادهایی که هیچ کجای دیگر درس نمی‌دادند یا نمی‌توانستند بدهند! نمایشنامه‌نویسی را {بهرام بیضایی} در اوج ممنوعیت ِ تدریس و کارگردانی نمایش و فیلم و بعدتر {خسرو حکیم رابط} درس می‌داد. تاریخ تئاتر را {قطب‌الدین صادقی} و اصول نقد را {رضا سیدحسینی}. {جمال میرصادقی} هم بود که فارسی عمومی و {ژاله آموزگار} که اسطوره‌شناسی یادمان می‌داد. مرحوم {پروانه مژده} وا می‌داشتمان به دورخوانی انگلیسی {هارولد پینتر} بهانه درس زبان تخصصی. مرحوم {محمدعلی مددی} و {جلال شباهنگی} هم استادهای تجسمی بودند و گمانم {محمد احصایی}... این همه یادآوری روزگار خوشی‌ست که اینجا گذشت در دورانی که {سیدمحمد خاتمی} وزیر ارشاد بود بود و اولین اقدام وزیر جدید، {علی لاریجانی} پس از برکناری او بستن در این مجموعه بود که داشت ساز خودش را می‌زد و دخلی به عوامانگی و بی‌سوادی و ساده‌نگری کل دستگاههای آموزشی نداشت و داشت کم‌کم دانشجوهای یاغی تربیت می‌کرد که به قول {مولانا} فرق حلوا و هویج را به دیگران هم بیاموزند. [۲]

دیگر اینجا از این خبرها نیست، گالری فرهنگسرا نمایشگاههای بزرگ رسمی برگزار می‌کند و آمفی‌تئاترش آتش‌بس نمایش می‌دهد. کتابخانه که زمانی {جعفر مدرس صادقی} با آن چهره آرام و عمیق و نفوذ‌ناپذیر مسئول کتابهای نفیسش بود، گویا که دیگر چیز دندان‌گیری ندارد. بخش فروش موسیقی هم با وجود پربار بودنش در آن فضا گم شده است. پس در این مجموعه می‌ماند تنها همان کافه که جان تازه است در پناه درخت ابریشم و مرد کتابخوان {پرویز تناولی}.

{کوروش شاه‌حسینی} و {مهام پناه‌خواه} مدیران کافه هستند. این را {نازی کوچکی} می‌گوید که دورادور می‌شناسمش و میزبان ما محسوب می‌شود، دوستم و من. او که به همراه شاه حسینی «کانون انفورماتیک»را می‌گردانند و {معصومه عبیرآبادی} نقاش مسئولین بخش گالری کافه هستند و چنان که بر می‌آید با وسواس زیادی کارها را انتخاب می‌کنند و کارهای چاپ دیجیتالش راهم در کانون انجام می‌دهند که به واسطه حمایتهای مالی مرکز آشناییست برای هنرمندان دهه اخیر. گرچه بیش از کسب درآمد در این بخش هدفشان نشان دادن کارهای هنری جدی به مشتریان کافه است که خیلی‌ها به خاطر سینما گذرشان آنجا می‌افتد اما گویا تا امروز فروش خوبی هم داشته‌اند. از ساعت ۹ صبح تا ۱۰ شب یکسره باز است و شبهای افتتاحیه هم حسابی شلوغ می‌شود. با دستگاه پروجکشنی که داخل هست بعضی مواقع مثل جام جهانی فوتبال نمایش می‌دهند و از پیشنهاد نمایش آثار ویدئو آرت هم استقبال می‌کنند. دور میز هفت/هشت نفری نشسته‌ایم، بوی خوش قهوه مرغوب از هر نوع بلند شده است، کیک خانگی و خوش‌پخت، بستنی‌های هوس انگیز و آبمیوه‌های طبیعی فصل. یکی دو نفر غذای ساده و اسنک سفارش داده‌اند که از بس خش‌ترکیب است جان می‌دهد برای عکس گرفتن. تمام زیر لیوانی‌ها نشان خودِ کافه را دارد و با نگاهی به منو (که هربار پشت کارت نمایشگاه جاری چاپ می‌شود) به نظر می‌رسد نسبت به منطقه نیاوران قیمتها هم بد نیست. به تازگی مجوز اجرای زنده موسیقی هم گرفته‌اند که چند وقتی پیانوی اسقاط فرهنگسرا هم آنجا بود و حالا قرار است این بخش را هم جدی‌تر دنبال کنند. با بیشتر دور‌میزی‌ها آشنایی کمی دارم اینست که کم حرف شده‌ام برای اینکه چیزی گفته باشم، کوتاه از دوران دانشجویی می‌گویم و محض نمک از اینکه آن‌وقتها از طبقه بالا که مخصوص دخترها بو د و از حفره کور شده فعلی، توی غذای پسرها تف می‌انداختیم. موضوع صحبت زود عوض می‌شود، قبول دارم که این خاطرات خاک‌خورده فقط برای من جالب است. دوباره همه چیز تغییر می‌کند، لیوانها پلاستیکی می‌شوند و کنارم {زیبا خادم} نشسته است در ۲۲ سالگی (که حالا ۳۶ سال دارد ودر پاریس دانشجوی دکتراست) و آن طرف {فرهاد اصلانی} و {نصراله رادش} با لهجه‌های شیرینشان (که امروز ندارند) با {فاطمه هاشمی} سر طعم ماهی شمال و جنوب سر‌شاخند. {فریبا کامران}، {فرهاد جم}، {الهام پاوه‌نژاد} و {امیر آتشانی} گپ می‌زنند و سربه‌سر {علی هنطوش‌زاده} می‌گذارند که در طول دو سال هیچکس صدایش را نشنید. {سارا نامجو} (خواهر همین محسن خودمان) دوباره جوراب روی کفش پوشیده و همه را سر ِکار گذاشته و من و {افسانه شریف} برنامه احضار روح شبانه را می‌چینیم....

چه خوب که اینجا هست، این کافه دنج و آرام که با اینهمه تغییر به خود ما می‌ماند که دیگر شکل و شمایل آن روزها نیستیم. چه خوب که این کافه اینجا هست که بی‌دریغ و حسرت گذشته پا اینجا بگذارم، روی صندلی‌های راحت و خوش‌رنگ‌و‌رویش یله شوم و آسوده گوش بسپارم به صدای جاز ملایمی که در فضا پیچیده، قهوه‌ام را مزمزه کنم و سیگاری بگیرانم و بیاندیشم که این سالها که گذشت، پُر بد هم نبود.

پاورقی

[۱] دیالوگی از نمایش کوهولین به کارگردانی {رکن‌الدین خسروی} که در سال ۱۳۷۰ در فرهنگسرا توسط دانشجویان اجرا شد.
[۲] {مولانا} در مثنوی از مرد کشاورز تهیدستی حکایت می‌کند که هویج می‌کارد و گمان می‌کند که هویج شیرین‌ترین خوراکی دنیاست، دوستی دستش را می‌گیرد و به شهر می‌برد و پاره‌ای حلوا به او می‌‌چشاند. مرد به دیار خود باز می‌گردد در حالیکه نه حلوا دارد و نه دیگر هویج به کامش مانند قبل شیرین است (حالا حکایت ماست).

عكسها از {بهار دشتبان}