While in {Ebrahim Hatamikia}'s In the Name of Father characters are placed in an Abraham-Isaac situation -- to revisit the Iran-Iraq War of the eighties, this time positing a sacred mandate for a "father" sacrifice an offspring, and in this way praising the father figure yet again -- {Rasul Mollaqolipour}'s M. Like Mother appeals to the story of Mary and Christ and dedicates his movie to all "the women of the world." The film attacks the father and consigns all the pains in the world to the mother. It was rumored that Mollaqolipour made his film in response to Hatamikia's Father, using the same actress, {Golshifteh Farahani}. The fact that Mother was released immediately after Father, foregoing participation in Fajr Film Festival and possible awards that it entailed, makes this rumor stronger.
M. Like Mother tells the story of SEPIDEH (Golshifteh Farahani) who was a nurse during the Iran-Iraq war and suffered from the effect of a mustard gas attack. She later marries SOHEIL Kavianpour ({Hossein Yari}), who is a career diplomat. When Sepideh becomes pregnant, she learns later that the mustard gas has affected her irreversibly and that her child will be born with defect. Tension breaks between the couple over keeping the handicapped child. The father leaves his wife and she alone raises the child.
By making the father a diplomat, Mollaqolipour is clearly delivering a reprimand to those in decision-making positions of the Islamic Republic, those who see the revolution as their immanent domain, and the ensuing War -- or "Holy Defense," as it is known officially -- as testimony to the truth of their beliefs. In this way, the child represents the post-war "handicapped and unwanted generation," whom the father abandons. The divine mother, on the other hand, bears the burden of raising this child-generation. The mother is not alone, of course, and although the father is nowhere to be seen, Mollaqolipour goes out of his way to stress that God had always been there. This is the concept of M. Like Mother and there are many signs throughout that point to this reading of the movie.
With his emblematic white, collarless shirt, the father, in whose conjugal house a huge, grainy poster of himself appears on the walls, easily erases a phone message that could've changed the life of the mother and says of his son: "It is to his benefit not to be born," provoking this answer from the mother: "You go change the world and don't bother with me and my child's life." The father, having roamed the world in his diplomatic capacity and having propounded his country's foreign policy, comes back only to complicate things further.
I would've liked the review of M. Like Mother to have ended right here, encouraging everyone to go see the movie, with the brilliant acting of Golshifteh Farahani and the child actor ({Mohammad Ali Shadman}) as SAEED, and a few other sequences, like the child's drowning sequence (before he is rescued miraculously by the mother), or the excellent cinematography and lighting, like the abortion room sequence.
But, M. Like Mother has problems of form. It constantly pushes the emotional envelop onto its audience. It strives to be a social melodrama, and it is. However, the director's insistence to put his characters in stress situations, especially the mother and child, not to speak of his viewers, is disturbing. In every sequence of the film disaster is lurking and the space between these disasters is filled with romantic chapters in which the actors are repeatedly made to arch their brows and shed tears for effect. There have also been accounts of women in newspapers who, while watching the movie, have had nervous attacks and who had to be carried to the hospital. Mollaqolipour bombards his viewers with disaster, like the sequence in which Sepideh attempts to purchase black market medication for her son, the announcement of {Saddam Hussein}'s arrest, the mother's nervous breakdown, her fall, and the going to waste of the medication. The viewer is then forced to watch numerous sequences in which handicapped children croon their hearts out.
Rasul Mollaqolipour is an angry establishment filmmaker. He expresses his dissatisfaction with some of the social policies of the Islamic Republi by showing handicap children singing a tune by a popular pre-revolutionary singer, {Vigen}, and by showing the playing of violin by Golshifteh Farahani (which the visual laws of the Republic forbid the display of musical instruments from up close).
M. Like Mother points an accusatory finger at the father, for being self-same, self-centered, and opportunist, stepping on all human values and emotions; yet, in the final scene he suddenly becomes the father again and reclaims the child that he didn't want alive while the mother expires in the hospital. This scene may be shockingly bad in terms of the overall rhythm of the movie, but in terms of implication, it is disastrous. Why does a father who has been indicted throughout the movie for his misjudgments (indeed, crime) must at the end inherit everything that the mother so diligently tried to keep alive?
In his successful movie, All About My Mother, which is also a melodrama, and which Mollaqolipour has no doubt seen, the Spanish film director, {Pedro Almodóvar}, makes an intelligent reference to A Streetcar Named Desire, to draw a picture of the postmodern world infested by AIDS, where men and their laws are in the midst of disappearance, leaving their place to a world populated by mothers, women, and feminine ideals. Almodóvar remains faithful to the concept of his movie to the end, without needing to jerk tears from his audience or appeal to disaster, using only dramatic trappings, to get rid of the men of his story one by one, leaving only an unborn boy-child that carries the seeds of a future world founded on non-masculine values.
In M. Like Mother, if we forget the irrelevant but caring character of the company manager who falls in love with Sepideh, Mollaqolipour is also trying to rid the world of male destructive force; but he brings the father back at the end, which appears as a desperate attempt at recapturing male supremacy. One can only lament this for a film that will be forgotten a few years from today. How can Mollaqolipour allow himself to exonerate a father like this? What does Mollaqolipour's world look like when the movie comes to an end? What would such a father do for his son? What can the child share with his father? What would've happened if the father hadn't left? Would the child be alive? Would he have been able to pick up an instrument and play it? Would he have the same fate as his mother's? These are not unimportant questions and their answers require a courage that M. Like Mother, with all its inherent anger, is incapable of offering. Any positive, optimistic answer to these questions, like the ending of this movie, is unacceptable and resembles a self-deception; for, this "crippled post-war generation" wouldn't have paid the price had it been otherwise. This father better leave the house and never look back again.
Top
بیپدری؛ فضیلت یا رنج؟
وحید ف. پارسا
آبانماه ۱۳۸۵
هر اندازه که {ابراهیم حاتمیکیا} در به نام پدر، خواسته بود تا شخصیتهایش را در موقعیتی *ابراهیم* و *اسماعیل*گونه قرار دهد و با بازسازی آن داستان در ایران ِ امروز، مثل همه آثار دیگرش جنگ با عراق را همچون رسالتی قدسی برای «پدر» بداند و فرزند را قربانی ِ ناخواسته این رسالت، و در این مسیرْ پدر را باز تقدیس و ستایش کند؛ {رسول ملاقلیپور} در میم مثل مادر، با ارجاعات مستقیم و غیرمستقیم به داستان *مریم* و عیسی*، فیلماش را به «همه مادران جهان» تقدیم میکند و در برخورد با پدر، شمشیر را از رو میبندد و به او میتازد و تمام رنجهای جهان را بهشکل انحصاری به «مادر» تقدیم میکند. شایع شد که ملاقلیپور فیلماش را در پاسخ به فیلم ِ حاتمیکیا ساخته، که استفاده از یک بازیگر ِ مشترک، {گلشیفته فراهانی}، و قید *جشنواره فجر* و *سیمرغهای بلورین* محتمل ِ آن را زدن و اکران فیلم، بلافاصله پس از به نام پدر، این شایعه را پررنگ میکند.
میم مثل مادر داستان *سپیده*، با بازی گلشیفته فراهانی است که، در زمان جنگ، پرستار بوده و در بمباران شیمیایی سردشتْ گاز خردل استنشاق میکند. او بعدتر با *سهیل کاویانپور*، با بازی {حسین یاری}، که یک دیپلمات وزارت امور خارجه است، ازدواج میکند و وقتی باردار میشود، در مییابد که فرزندش، به دلیل همان گاز خردل، معلول به دنیا خواهد آمد. داستان، چالش میان او و همسرش، بر سر بهدنیاآمدن یا نیامدن این فرزند ِ معلول، و رنجهایی است که مادر از بابت این چالش تحمل میکند.
بهسادگی میتوان پدر ِ فیلم را، با شغلی که دارد، نمایانگر منش و طرز فکر گروهی از کسانی خواند که انقلاب را از آن ِ خود میدانند، جنگ -- یا «دفاع مقدس»، یا هر اسم دیگری که داشته باشد -- را سند و مبنای حقانیتشان، و امروز حاکمیت و سیاستگزاری را در ایران در دست دارند، و فرزند ِ معلول و ناخواسته را، «نسل ناخواسته و معلول» ِ پس از جنگ، که پدر، نمیخواهدش و رهایش میکند. و مادر، موجودی آسمانی، که رسالت ِ بهثمررساندن و کارآمدکردن ِ این فرزند-نسلْ را بر دوش میگیرد. مادر، اما، تنها نیست و اگر پدر، فرزند را «به امان خدا» رها میکند و میرود، ملاقلیپور بهشدت تأکید میکند که «به امان خدا»، میتواند نه یک جمله طعنهآمیز در فرهنگ عامه، که عبارتی پرمفهوم باشد. کانسپت میم مثل مادر همین است و نشانههای آن در فیلم زیادند.
پدر، با پیراهن یقهبسته سفیدش، که پرتره غولآسای سیاهوسفید و دانهدانهاش را به دیوار خانهاش زده، بهسادگی ِ پاککردن ِ یک پیغام تلفنی، مسیر زندگی همسرش را تغییر میدهد و درباره فرزند میگوید: «به صلاح خودش بود که بهدنیا نیاد.» و مادر جواباش میدهد: «تو برو دنیا رو درست کن. چه کار به زندگی من و بچهم داری؟» و پدر، بهعنوان یک دیپلمات، دور دنیا را درمینوردد و سیاستهای کشور را صادر میکند و هر بار هم که به دیدن فرزندش میآید، جز اینکه زندگی او را به هم بریزد، نفعی دیگری برایش ندارد.
واقعاً دلم میخواست این نوشته فقط معرفی فیلم در همین اندازه باشد و ترغیب به دیدناش و آن را همینجاها تمام کنم؛ فقط به بازی درخشان گلشیفته فراهانی اشاره کنم و کارگردانی و بازیگرفتن ِ عالی ِ ملاقلیپور از کودک بازیگرش، {محمدعلی شادمان} در نقش *سعید*. به چند تا سکانس خوب، مثل سکانس فرورفتن کودک در آب و بیرونکشیدناش توسط مادر (تا قبل از رخدادن معجزه). یا به فیلمبرداری و نورپردازی خوب بیشتر ِ فیلم و خیلیخوب ِ بعضی جاهایش، مثل اتاق جراحی سقط جنین. و تمام. اما...
اما میم مثل مادر بهشدت مشکل «قالب» دارد و مشکل ِ دغدغه تأثیرگذاری ِ هرچه بیشتر. این دغدغه کنترلنشده، معکوس عمل میکند و جلوی تأثیرگذاری محتوا را خیلی جاها میگیرد. میم مثل مادر میخواهد یک ملودرام اجتماعی باشد، و البته هست. اما اصرار بیشازاندازه کارگردان در واردآوردن فشار عصبی به شخصیتهای فیلماش، بهویژه مادر و فرزند، و البته به بینندهاش، کلافهکننده است. در دل هر سکانسی از فیلم، یک فاجعه نهفته است و فاصله بین فاجعهها را، فصلهای رومانتیکی پر میکنند که در آنها از بازیگران فیلم خواسته شده تا هرچه در توان دارند به کار برند تا انحنای ابروها و خیسی چشمهایشان بیشتر و بیشتر شود. روزنامهها از زنانی خبر میدهند که در هنگام تماشای فیلم دچار حمله عصبی شده و به بیمارستان منتقل شدهاند. چنین خبرهایی، که جنبه تبلیغی برای فیلم پیدا کردهاند، واقعی باشند یا ساختگی و بهسفارش ِ تهیهکننده، الزاماً بهمعنای خوببودن و موفقبودن یک فیلم نیستند. ملاقلیپور تماشاگرش را با فاجعه بمباران میکند، مثل سکانسهای پشتسرهم و اعصاب خرابکن ِ خرید دارو، حمله به زن، فرار ِ زن، تلویزیونهایی که خبر دستگیری ِ {صدام حسین} را پخش میکنند، حمله عصبی زن، سقوطاش، و از بینرفتن داروهای گرانقیمت. و پس از این رگبار فاجعه، بیننده را به تماشای سکانسهای پرتعداد و طولانی ِ کودکان معلول مینشاند، تا یک دل سیر گریه کند.
رسول ملاقلیپور، یک فیلمساز خودی ِ معترض و عصبانی است. او اعتراضاش را به برخی سیاستهای اجتماعی با نمایش همخوانی ِ آوازهای {ویگن} توسط کودکان معلول و نوازندگی گلشیفته فراهانی اعلام میکند: ترانههای خاطرهانگیز ِ بهارثرسیده از سالهای پیش از انقلاب، که امروز «غیرمجاز» بهحساب میآیند، به کودکان معلول و رهاشده زندگی میبخشند و در حالیکه بر مبنای سیاستهای رسمی و احکام دینی، نمایش نواختن سازهای موسیقی «حرام» بهحساب میآید و حساسیت قضیه درباره زنان چندین برابر است، فیلم پر است از پلانهای ویلننوازی ِ گلشیفته فراهانی. اینها کارهایی است که مثلاً ابراهیم حاتمیکیا، بهعنوان فیلمسازی که دغدغههایش با ملاقلیپور یکی است و هر دو در یک ژانر فیلم میسازند، هرگز حاضر به انجامدادنشان در یک فیلم نیست. اما تعداد این صحنهها در میم مثل مادر، زیاد است، خیلی زیاد. آنقدر که واژه «زیادی» به جای آن مینشیند و آنقدر که فیلم را در جاهایی به حد ملودرامهایی مثل کودکان غریب ِ {کیومرث پوراحمد} تنزل میدهد و در جاهایی دیگر به کنسرت تکنوازی ِ گلشیفته (مشابه اشتباه حاتمیکیا در استفاده زیادی از صدای گرفته {پرویز پرستویی} در فیلمهای آخرش، که وقتی تبلیغ یک سیدی ِ شعرخوانی ِ محزون و عارفانه، با صدای پرستویی، قبل از نمایش به نام پدر در سینماها پخش میشد، خیلیها فکر میکردند که فیلم ِ اصلی شروع شده است). برای اعلام ِ با عصبانیت ِ خودیبودن هم، مدام این جمله از قرآن در میم مثل مادر تکرار میشود که: «فبأی َ آلاء َ ربکما تکذبان (چگونه با این همه نعمت خدای خود را انکار میکنید؟)» که امیدوارم اگر قرار باشد کسی از این جمله پندی بگیرد، مثلاً پدر فیلم، یا همه دیگر بینندگان گمراه ِ فیلم، با این همه تکرار و نوشتن این جمله روی در و دیوار، و حتی روی کارت دعوت به یک کنسرت موسیقی، اثرگذاری آن کم نشود.
اما مهمترین گاف فیلم را خود ِ رسول ملاقلیپور میدهد که در مبانی فیلماش کم میآورد و دچار تناقض میشود. در حالیکه در تمام طول فیلم پدر به خودشیفتگی و خودمحوری، و مقام و جاه و منفعتطلبی و دنیادوستی، بهقیمت ِ زیرپاگذاردن ارزشها و عواطف انسانی متهم شده، در سکانس آخر فیلم، ناگهان و بدون هیچ منطق قابلقبول ِ محتوایی، ورق برمیگردد. سکانس آخر فیلم، که کنسرت کودکان آسایشگاه است با تکنوازی ِ سعید، جدا از اینکه بهواسطه میزانسن و اجرا و تدوین و بازیها، بهشکل شوکهکنندهای بد است و ربطی به بافت بقیه فیلم ندارد و میتواند بدترین پایان برای چنین فیلمی باشد، از یک نظر دیگر نیز غیر قابل قبول است و آن، بازگشت و بخشایش پدر است. در زندگی واقعی، البته سنگدلترین ِ انسانها هم وقتی مادر فرزندشان را در چنان وضعیتی ببینند و مادر از آنها بخواهد که کاری کنند، بهاحتمال نرم میشوند و به آن خواسته پاسخ میدهند؛ اما -- آخر چرا بسیاری از فیلمهای ایرانی وقتی که باید، ربطی به زندگی واقعی ندارند و وقتی که نباید، دارند؟! -- میم مثل مادر یک فیلم کانسپچوال است که اساس آن، بهجز ستایش از مادربودن، نقد عملکرد پدر، آنهم پدری است که قرار است نماینده یک نسل و یک رویکرد باشد. بازگشت این پدر، در آن سکانس آخر و آن هم با اشکهای افتضاح ِ روی صورت، در کجای این کانسپت قرار میگیرد و چه جوابی به این مسأله میدهد؟
{پدرو آلمودووار}، کارگردان اسپانیایی، در فیلم بسیار موفقاش، همه چیز درباره مادرم، که از قضا آن هم یک ملودرام است و ملاقلیپور هم حتماً آن را دیده، با ارجاعدادنی ظریف و هوشمندانه به نمایش تراموایی بهنام هوس نوشته {تنسی ویلیامز}، جهان پسامدرن ِ بهزیرسلطه ایدز درآمدهای را تصویر میکند که در آن مردان و قواعدشان، با همه آسیبهایی که رسانده و میرسانند، در حال حذفشدناند و جای خود را به مادران، زنان و جهانی زنانه میدهند. آلمودووار، در حالی که از روایت ملودراماش غافل نمیماند، آنهم با کمترین میزان فاجعه و سیلاب ِ اشک، تا بهانتها به کانسپت اصلی فیلماش وفادار میماند و با ظرافت و با تمهیدات دراماتیک گوناگون، مردان داستاناش را یکییکی حذف میکند و تنها، پسر بهدنیانیامدهای را باقی میگذارد که امید به جهان ِ پس از فیلم را در خود دارد.
در میم مثل مادر، اگر بهطور کامل شخصیت بیربط مرد ِ مدیر شرکت تایپ، با بازی {امیرحسین صدیق}، را فراموش کنیم، که با شمایل یک مرد مهربان و ناجی ِ دلسوز، بهیکباره وارد فیلم و زندگی سپیده میشود، بازگشت پدر توسط رسول ملاقلیپور، اگر صرفاً یک کار احساسی باشد و برای جمعکردن فیلم، که فقط میشود افسوس خورد برای فیلمی که الان اکران میشود و دو سال دیگر فراموش و غیر قابلدیدن. بدتر اینکه، اگر هوشمندانه باشد، رسول ملاقلیپور با استناد به کدام شاهد، بهخودش اجازه داده تا چنین پدری را، که از قضا خودش هم او را بهتصویر کشیده، ببخشد، تطهیر کند و بازگرداند؟ او برای جهان پس از فیلماش چگونه میاندیشد؟ این پدر به چه کار آن فرزند خواهد آمد؟ آن فرزند، که زندهماندناش بسته به دارویی گرانبها و نایاب است، پس از 10 سال رهاشدن و رنجکشیدن، دیگر چه دارد که با این پدر قسمت کند؟ پدر اگر میمانْد و نمیرفت، چه میشد؟ آیا فرزند هرگز بهدنیا میآمد؟ آیا هرگز میتوانست با تمام ناتوانیاش، ساز در دست بگیرد و تنهاییاش را با آن بهصدا درآورد؟ یا به سرنوشت مادرش دچار میشد؟ اینها سؤالهای بیاهمیتی نیستند و پاسخشان هم به جسارتی نیاز دارد که میم مثل مادر، با همه عصبانیتاش، آن را ندارد. پاسخ خوشبینانه به این سؤالها هم، یعنی مثل پایان ِ میم مثل مادر، بیشتر به خودفریبی شبیه است تا چیز دیگر، که اگر نبود، این جامعه، این نسل جوان ِ «معلول بهدنیاآمده پس از جنگ»، امروز برای زندهماندن اینهمه هزینه نمیکرد، اینهمه دستوپا نمیزد و اینهمه حسرت یک زندگی ِ عادی را نداشت. این پدر، همان بهتر که خانه را بگذارد و برود و پشت سرش را هم نگاه نکند.
بالای صفحه
