فروردین‌ماه ۱۳۸۶

هفته پیش که بچه‌ها بر سر اخراجی‌ها قیل و قال راه انداخته بودند لب از لب باز نکردم که هرگز حوصله بحث در مورد چیزهایی که برایم بدیهی‌تر از دلیل آوردنند را ندارم. با نوشتن و بحث درباره‌‌اش هم مخالف بودم که بی‌ارزش‌تر از این حرف‌ها تلقی‌اش می‌کردم. چند نفری از دوستان همان جمله‌های تکراری و نخ‌نمای روزنامه‌های راست چپ‌نمای این‌روزها را قرقره می‌کردند که: «این که کسی چماق گذاشته و دوربین برداشته خودش جای تحسین دارد و همه می‌توانند تغییر کنند و...» باقی هم که از دم دیدن سی‌دی کپی کنار خیابانی را به خریدن بلیط برای چنین فیلمی اخلاقی‌‌تر دیده بودند، همان جواب‌های تکراری را می‌دادند که: «فراموش نکنیم این آقا چماق که داشت صدامان را یک‌جور در حلقوم‌مان خفه می‌کرد و حالا که به ضرب همان چماق، دوربین دستش افتاده حق خیلی‌ها را با همین اولین فیلم پرخرجش از حلقومشان بیرون کشیده و...»

اینها را با این پیش فرض نوشتم که همه {‌‌‌حاج مسعود ده‌‌نمکی} را که سال‌ها اَبَر پرچم و چماق‌دار مرتجع‌ترین جریان سیاسی ایران بوده را می‌شناسند و از کارنامه درخشانش در روزنامه‌ها و خدماتش تحت لوای روزنامه‌ها مطلعند و اگر نمی‌دانند هم زحمت جستجو در وب را واگذارشان می‌کنم که با اندک پرسه‌ای داستان معلوم‌شان می‌شود و زحمت من کم.

هفته پیش فیلم را ندیده بودم و چون با کل این پدیده و فرایند فیزیکی تبدیل چماق به دوربین مشکل داشتم، موضع آشکارم را وارد بحث دوستان نکردم. اما دیدنش، امشب، در خانه لمیده و بر صفحه تلویزیون چیزی بیش از تلخی در کامم گذاشته است که اگر رکیک‌ترین ناسزاهایم را روی صفحه نمی‌ریزم از شرم حضوری بی‌دلیل است.

مسعود ده نمکی موهن‌ترین تمسخری که می‌توان نثار جامعه ساده‌لوح بی‌حافظه ایرانی کرد را در فیلم اخراجی‌ها به ظهور رسانده است و شاهد پوزخندش آمار بالای فروش فیلم.

کلیت فیلم از داستان و شخصیت‌‌پردازی‌ها و خلق موقعیت‌ها و گره و کشمکش‌ها و... آنقدر ضعیف است و حتی از نمونه کمدی‌های دست چندم نوع خودش نیز دست چندم‌تر است که پرواضح، از سر نادانی از زیر دست مشاورین فیلمنامه‌ای از جمله {پیمان قاسمخانی} در نرفته است. ده‌نمکی با همان شمّ و هشیاری مخربی که در روزنامه‌نگاری داشت و بزنگاه هرچیزی را بو می‌کشید، کنایه‌ای چند سویه را تدارک دیده است. او یک داستان ساده عامه‌پسند و تکراری و ستاره‌های نسل‌های مختلف سینما و تلویزیون را به همراه حجم زیاد لطیفه‌های لوس اس.ام.اس و شوخی‌های رایج امروزی و نمایش ساز و آواز را یک کاسه می‌کند. متلک‌های دل خنک‌کن به اسلام و حکومت و راست‌گرایان افراطی را از آثار همفکران سابقش چون {کمال تبریزی} و {رضا میر‌کریمی} ‌و شاید {ابراهیم حاتمی‌کیا} به عاریت می‌گیرد. کنایه‌های نخ‌نما و تاریخ‌ گذشته مشاور دیگر فیلمنامه‌اش {یوسفعلی میرشکاک} را هم به این آش درهم جوش می‌افزاید تا با معصومیتی مزوّرانه این *آنچه شما خواسته‌اید* را به چهره جماعتی که آمار بالای فروش فیلمش را تأمین کردند بپاشد. به راستی ما خلایق را همین لایق. ما ساده‌لوحانی که بی‌اندک حافظه تاریخی حتی به قاعده ماهی حوض، همه چیز را فراموش می‌کنیم و به هر گردنه‌زن از راه رسیده‌ای که تا دیروز هتک حرمت و کیان و فرهنگ‌مان می‌کرد، به محض چهار کلمه و اطوار باب دل‌مان نیش باز می‌کنیم را لیاقت همین است. او این ملغمه را به ما می‌فروشد و نوک سبابه او به سوی هر کدام‌مان است که بلیطی خریدیم و دیدیم و با کیف دست انداختن سؤالات گزینش شرعیات و منش برادر برادر‌گویی حزب‌الهی جماعت را، برای دیگری تعریف کردیم و خندیدیم. ما، همان توده بع‌بع‌کنانی که کافیست گرگ قبای شبان به برکرده آنچه دوست داریم بشنویم را تحویلمان دهد که دنبالش راه بیفتیم، خواه از سازندگی و سرمایه بگوید یا از آزادی بیان و مردم‌سالاری یا از نفتی که به سر سفره می‌آورد و علم مستضعفین بلند کند تا کراواتی سه‌تیغه‌ای که از راه دور دست به افشاگری همپالکی‌های قدیمش بزند، مجیز دول فخیمه آمریکا و انگلیس گوید و در میان‌پرده لعبتی هم در قاب باسن بتکاند. همان لعبتی که در فیلم آواز حوری حوری سربازان جنداله را تا عرش می‌برد، به مثابه مریلین زردموی لوند در جمع سربازان آمریکایی در ویتنام. هردو از یک جنس‌اند، بهانه‌هایی که جماعت سرگردان را سربه راه و شاد تا ته درّه می‌برد و روی مین می‌کشد که هشت سال کشید و دیدیم که شاید تنها صحنه بی‌تزویر فیلم همان پاهای بریده باشد و تانکی که له‌شان می‌کند. ده‌نمکی آهنگران شنیده‌ای‌ست که جان سالم در برده. همان موش عاقلی که مسحور صدای نی نشد و با نی‌نواز روی مین نرفت. ایستاد و ماند و انتقام از گرده هرکه چفیه به گردن و چکمه به پا ندیده بود، کشید. در بخش شب عملیات حیدر حیدر کنان یادآور سربداران می‌شود. چه سرها که بالای دار رفت حاج مسعود! حال از شما یا ما برای تو چه فرق می‌کند تو که گویا طریقت مهرورزی گزیده‌ای و به قیمت زمینه ساختن برای خیل گوشت جلوی توپ خونریزی مقدس بعدی حاضر به هر خودزنی شدی، تمام رشادت‌های هم‌سنگران خودی را به بهای ضایع کردن رنج‌های جمع کثیر غیر‌خودی‌، به زبان خودشان به سخره گرفتی و یک بسته داروی نظافت که هیچ در حوضش هم می‌پری و هلوی بی‌هسته بیرون می‌آیی، اگر اقتضا کند.

در صحنه پایانی، نسخه همیشه سینمای فارسی را می‌پیچد با ادای دینی به سلطان لمپن‌های سینما قمه از غلاف می‌کشد، همان شعبان بی‌مخی می‌شود که قمه‌اش *مرگ بر شاه* را صبح تا عصر به *مرگ بر مصدق* تبدیل کرد و انصاری‌هایی که در کوی دانشگاه یاحسین‌گویان زنجیر و چماق به دست جماعت دانشجو قلع و قمع کرد. زشت‌‌‌‌ترین حواله‌اش را ده‌نمکی به جماعت دانشچو می‌دهد و آواز *یار دبستانی* را با تغییری در دهان آدم‌هایش به سرود روی مین رفتن بدل می‌کند. دانشجویان بی‌جگر -- و همان دیگری‌اش -- که با وجود {احمد باطبی} پیراهن به‌دست هنوز در زندان، ماست‌خور کشیده‌‌شان مجال جنبش دانشجویی که هیچ، بع‌بع گوسفندی را هم نمی‌دهد.

این همه ظرافت طبع از زمختی کلام یالثاراتی و شلمچهای ده‌نمکی بعید بود. گرچه که پول همانطور که همه چیز می‌آورد ظرافت بیان را نیز موجب می‌شود که هر صحنه ولخرجانه حاجی می‌خواهد سکوت سالیان {بهرام بیضایی} و {ناصر تقوایی} را به رخ‌مان بکشد و مهاجرت {امیر نادری} و {رکن‌الدین خسروی} و خیلی‌های دیگر را. او بی‌دلیل پول به پای دردانه اثرش نمی‌ریزد و بی‌سبب نماهای از بالا و پرخرج و پرجلوه ویژه افاده می‌کند، تایادمان نرود که همه ابزار طرب و ضرب و جرح و قضاوت در دست این شبانان است و گوسفندان پروارکننده گیشه‌اش را جمیعاً تنها بع‌بعی مذبوحانه، لایق.