The Persian Carpet, a film commissioned by Iran's National Carpet Museum, is currently being shown in selected movie theaters. The film was first screened last February at the Fajr Film Festival.
* * *
Besides its conveying concepts and ideas, a significant aspect of the Persian rug is its practicality. Paintings, calligraphies, sculptures, books, decorative handcrafts, and even architecture all encompass, safeguard, and transmit cultural elements and ideals, but none has a definite function in this regard, as each one's function is determined by the specific time, place, social class, and economic conditions of their benefactors. Museums are needed to hold to the most precious specimen of these artistic creations. Even if houses give us shelter, not all of them are economically, or culturally, fit to be decorated by paintings and calligraphies, by decorative handcrafts, ceramics, and statues, or by libraries for Persian literature and manuscripts. Even in case of architecture, which is an indispensable part of our daily lives, cultural values are transmitted only with the proprietor's leisure, which is not achieved unless in great economic conditions. For the poor, architecture is removed from its goals, becoming limited to its role of providing people with a roof over their heads.
The Persian rug meanwhile is the one and only omnipresent element of our culture, with floors of even the poorest, simplest houses throughout Iran being decorated with one kind or rug or another, a sign of the craft's power to transmit the national ethos. Rugs are spread in the simplest of houses, under the simplest of roofs, for people to sit on, to gather around, to eat, to drink, to sleep, and to rest. The "hearth" -- that very word that resonates calm and tranquility -- is actually intertwined with "rug," making it an entity, a concept, worthy of thorough study and analysis. This creation springs from the heart, is woven by the hand, and in its every fiber and knots, stories, tales, and dreams of this nation are intertwined, spreading a world of tales and secrets in all modesty under our foot, making us sometimes forget its heavenly presence. The Persian rug deserves to be studied, and as it speaks the language of colors and forms, dreams and images, what better means to study and decipher it than cinema?
Cinema seems to be the most practical means to describe and introduce the Persian rug, particularly if the audience in mind is not necessarily the intellectual familiar with detailed aspects of the Persian culture, one who, by personal or professional interest, would turn to specialized books on the subject, and particularly if a foreign audience is in mind. We should therefore acknowledge the recent attempt by the National Carpet Center of Iran to introduce the art through a fifteen-episode film entitled Persian Carpet – fifteen different looks at the concept by fifteen renown Iranian directors, each weaving a rug of their own to introduce the Persian rug.
Tribal Carpet
Is directed by {Behruz Afkhami}. The Nomadic Rug is a documentary in its every aspect, true to its title. It does the job well but does limit itself to nomadic rugs without showing the significance of rugs in general.
No Response to Paging
Directed by {Rakhshan Bani Etemad}, this film recounts the story of a rug that wishes to be more than a rug. The film is a sad account of a rug weaver called {Reza Omrani} whose yearning to recreate the entrance to Imam Mosque is met with resistance. Bani Etemad has succeeded to provide Reza Omrani with the cinematic museum that he wished his rug to appear in. The weaver talks about his four-year ordeal in weaving the rug, without any financial support, and of his work finally going unseen, of the false claims of those who were of no help in its creation but who are waiting to share in possible benefits. The film makes us rethink the use and function of the Persian rug and face the fact that if we hang a carpet like a painting or crucify it on an ugly metal structure, we are doing nothing except to deteriorate its majesty and true identity. Erecting the carpet would give it no glory better than its glorious earthen humbleness. We should bow to the destiny of the carpet to be spread over the earth, to lay under our feet and carry on with its silent calling.
Talking Rug
Directed by {Bahram Beyzaie}, this film is right on the mark. Rugs talk and recount stories. Beyzaie further accentuates this point by the superb finish of his film, the selection of poems by the Persian epic poet, {Ferdowsi}, and their artistic recitation by {Mojdeh Shamsayi}. The Talking Carpet enjoys a prologue created with ultimate care and delight – the camera is set exactly in front of the carpet and zooms in and out on only some particular details. The slow movement of the camera and the shades created along with music and poetry recitation, creates a magical atmosphere. The prologue then gives way to a sub-episode with a different angle, as such it is distinguished in from Bani Etemad's film. Two-dimensional images become three-dimensional ones. Perspectives of the rug frame, the weaver's hands, and the backdrop, all come into focus, with music solely accompanying the images, until once again they become two-dimensional images. Had the entire film been created along the lines of the prologue, with the pleasing language Beyzaie had chosen, nothing would have been left out of what could have been said of the Persian rug, and eventually became a more coherent, concise work. All in all, the Talking Carpet is a worthy episode in the collection, its delicacy suggestive of the skill and knowledge of Beyzaie in literature and mythology, and his unquestionable artistic mastery.
Untying the Knot
This film is written and directed by {Jafar Panahi}, recounting the story of a carpet used as a security to solve a family's financial problems.
Land Carpet
Written and directed by {Kamal Tabrizi}, the film attempts to compare images of nature with those that appear on rugs; instead, it reduces the patterns on rugs to natural forms, discounting the role of imagination in their creation, which is exactly what Beyzaie set out to do.
Not for Sale
{Seifollah Daad} is the writer and director of this episode, and like the others in this collection its starts with a sentence or saying over a black scene. We then come upon a scene where rugs are burned during the Mongol Invasion, against whose background we can detect the face of an individual with Down's Syndrome. It seems that the great conqueror Genghis Khan is taking joy in watching the rugs being burnt; however, we find out that the face belongs to a boy suffering from Down's, and that the flames are just in his imagination. The rug is one being woven by his beloved who also suffers from the syndrome. The episode is lost in its attempt to tell a love story through the rug. Its reference to the Mongol Invasion and the pairing of it with faces struck by Mongolism leaves us wondering whether all these hardly-related elements were necessary to talk of the Persian rug? Maybe the director was not sure of what to say, so he decided to just scribble concepts with the central subject matter of the Persian rug into his creation.
The Command of Aqa Seyyed Reza
Written and directed by {Mojtaba Rai}, this film begins with the saying that it's bad omen to finish a rug started by another weaver. The film moves from beauties of the rug to those of the village where it is woven and the villagers' life, presenting an amazing feast for our eyes.
The Little Prince
Written and directed by {Nur ed-Din Zarrinkelk}, The Flying Carpet makes the spectator wonder why a master filmmaker such as Zarrinkelk had to borrow his story from Saint Exupery's famous book, and doing a bad job of it along the way.
Carpet, Horse,Turkaman
{Khosro Sinaee} is indeed speaking of rugs, horses, and the Turkman, mixing the three by means of linear montage, dissolves, and superimposition.
Carpet and Life
{Bahman Farmanara} begins with the image of a rug in a painting by the renown Iranian painter {Kamal ol-Molk} and then tells of the events that this rug has witnessed over time; however, his camera never moves beyond creating sentimental compositions of the fabrics, including the spread that is usually arranged over a rug in wedding ceremonies.
Tree of Life
Director {Abbas Kiarostami} starts his film with a line of poetry by the late {Sohrab Sepehri}, "Where to arrive, where to spread a rug?" suggests that the piece focuses on the concept of rug being an island of rest and repose. There is only one rug in the piece, a rug spread joyously over the underbrush of plane trees, a most-welcome tranquility. The camera tells the story of the rug, or rather gives the rug the chance to tell its own story, exactly as Kiarostami always does with his subjects. The director's camera moves over the rug, zooming in and out. The music accompanying the piece is a work by one of the greatest Iranian musicians, the late {Parviz Yahaqi}, and the poems are by {Sa'di}, recited by the familiar voices of {Roshanak} and {Hussein Nuri}, leaving us wondering for a while about what the director is been thinking and what is to happen, until we gradually understand that the voice over is from an old radio programs, "Golha-ye Javidan" ("Eternal Flowers"). Poems sang by Hussein Nuri actually correspond with the design of the rug at its borders (the rug has a backdrop of plane trees and calligraphic forms). The film is therefore a means to tell the story of the rug, without any superfluous elements. Roshanak recites a poem whose theme is enjoying life next to the beloved and beside a stream, all of which are related to the experience of repose . The soundtrack and images beautifully correspond, as if one is made for the other and vice-versa, and perhaps this has been the case – the poems having been chosen based on the subject matter and the rug in mind, then recited by familiar voices in a familiar format -- either way suggestive of the director's delicate view to the subject and form. Kiarostami's mastery in putting before us a creative display of all too familiar elements is deeply satisfying to the spectator. He tells all that should be told in the most simple, clever, and masterful manner. Simplicity and impossibility seem to be our reaction both to a beautiful rug and this film by Abbas Kiarostami.
A Handmade Gift Presented to a Friend
Written and directed by {Majid Majidi}, this episode tells the story of an old Azeri man who travels to Tehran to visit an old friend and give him the gift of a rug he himself has woven. Following scenes of the horrible inhumane landscape of skyscrapers and high-rises, the film moves to a pleasant calm spot somewhere in the metropolitan of Tehran to remind us that in the middle of this jungle of irons and asphalts, there are still places where the heart can rest. The old man is to sit behind the closed door of the friend's house, waiting for hours to come, and wait he does, because he has come a long way in hope of that visit. He spreads his rug besides the stream and a kind, old woman living in the neighboring house offers him a tray of food to ease the pain of waiting. The old man sits on the rug, says his daily prayers, eats, drinks, rests, as if each rug entails all these acts, all these elements of a calm moment, and it would suffice to spread the rug in your favorite spot and the rest would just follow. Majidi finds his favorite spot under the shadow of the trees in that dead-end alley, besides the stream of water, behind a friend's house, where everyone is beautiful and everyone is kind with others and with the nature, a kindness we witness as the old man passionately runs his fingers through the dancing duckweed in the stream that remind him of the green wool he has used in weaving the rug. Birds share the rug with him, pick on the remnants of rice, and identify with the birds woven over the rug while the old man is busy washing his plates. It is as if the rug is the product of this very kindness and softness in human beings and it is no wonder that this alley, the shadow spread by trees, the sound of the stream, these people, these rare kindnesses, come together in one place – a romantic idealism with a joyous spirit that we deeply enjoy, wishing that such a place existed in the Tehran that we know, the Tehran that does not know us.
The Carpet and The Angle
It is a film written by {Faryal Javaherian} and directed by {Darius Mehrjui}. It starts with the empty space of an apartment, where a woman enters and spreads a newly-bought carpet. The woman (Fereshteh, "Angel") is on the phone with a man who is worried about her. We come to understand that she has lost all her family members in the devastating earthquake of Bam. With no family, no house, and no place to go, the woman is to rebuild her house, her past, and all her attachments once again with this very carpet she spreads in the apartment. Sitting on the carpet, she pours raisins in a crystal bowl, she drinks tea, eats rice and kebab, gives the remains of rice to pigeons appearing out of nowhere behind the window, gives the remains of the kebab to the white, furry cat. And when the woman falls asleep over the carpet, the carpet embraces her, leaving its marks over her body. All these are happening through Mehrjuyi's familiar dissolves that give us the nostalgia of time passing. The idea that a carpet can bring tranquility and revive memories in a household is a beautiful one. But the film is incapable of giving the story a form and structure that we can appreciate.
Memory, Memory…
Is co-written and directed by {Seyed Reza Mir Karimi}. It is the story of a man and his daughter visiting their family in the city of Yazd. The man takes a camera with himself to capture the moments of reunion with the family. But the daughter insists on doing the filming. She, of course, does not know how to and so many of her shots go astray and capture the rug on which the family members have gathered instead of their faces. So it seems that Mir Karimi, who actually produced the entire collection and came up with the very idea of making ThePersian Carpet along with the other directors, is himself using a detour to bring the rug into his film, unable to hold the attention of his spectators even for the very short duration of the film, let alone providing him/her with a new perspective on the Persian rug. The piece is eventually reducing to chance the visual glory of the rug.
Copy Can not Beat the Genuine
{Mohammadreza Honarmand} considers the recent question of Persian rugs being copied by the Chinese and the fear of Iranians losing the market in this competition. Honarmand finally decides that such fear is unfounded. The Persian rug is deeply associated with the place it springs from, be that in Kashan or in Qom.
We should also remember the late Iranian director {Ali Hatami} here. He once treated the subject in a sequence of his movie Kamal ol-Molk. The camera zooms in on a carpet woven by an old carpet weaver, who calling him a "master" offers his handiwork to the renowned Qajar painter. Kamal ol-Molk is now old and in exile. It is then that the painter has an epiphany, "The master is none but you. Alas that all through this long life, I never looked down under my feet." It would have made a greater piece if this moving sequence was added to the collection as its sixteenth episode, paying tribute to one of the greatest directors of Iranian cinema who remembered the handcraft and its value long before.
Top
نگاهی به فیلم فرش ایرانی
نگین معتمد
اسفندماه ۱۳۸۶
نکته مهم و برجسته در مورد فرش ایرانی، کاربرد بسیار ابتدایی، لازم و روزمره آن در کنار انتقال مفاهیم و ایدههاست. نقاشیها، تابلوهای خطی، مجسمهها، کتابها و صنایع دستی زینتی و حتی معماری همه بخشی از فرهنگاند و ظرایف آن را در خود دارند، اما هیچ یک عملکردشان در این مورد مطلق و قطعی نیست، همه حیطه فعالیتشان تابع زمان خاص، مکان و جایگاه ویژه طبقه اجتماعی بهرهوران و سطح اقتصادی مردمان است. یک ملّت باید موزههایی داشته باشد تا بهترین و ماندگارترینهای این هنرها را در خود جای دهد و اگر هم بنا را بر این بگذاریم که بخشی از آنها در خانهها حفظ و نگهداری شوند، دیوارهای هر خانهای لزوماً نمیتواند -- نه به لحاظ اقتصادی و نه به لحاظ فرهیختگی و علاقمندی صاحبان آن -- مزین به تابلوهای نقاشی و خط باشد. در هر خانهای لزوماً کتابخانهای برای حفظ آثار ادبی و نگاشتههای این سرزمین یافت نمیشود. هر خانهای، فارغ از امکان مالی و ذوق ساکنان آن، مکان مناسب برای حفظ و نمایش صنایع دستی تزئینی، سفالینهها و مجسمهها وجود ندارد. از همه اینها گذشته، حتی در مورد معماری هم که به نظر گریز ناپذیرترین و قهریترین هنر، به لحاظ درگیری با زندگی روزمره آدمها، میرسد امکان انتقال ارزشها و ظرایف فرهنگی در آن مهیا نمیشود مگر با فراغت و آرامش خاطر صاحب بنا از برپا کردن صرف یک سرپناه که جز با امکان مالی مناسب فراهم نمیشود. معماری در فقر از انجام رسالت خود باز مانده و تنها به برپایی سرپناه خلاصه میشود. فرش، اما، تنها و تنها عنصری است که دایره حضورش هرگز و در هیچ شرایطی بسته نمیشود، حتی فقیرترین و سادهترین خانهها نیز در ایران، بافتهای در زیر پا دارند و این حکایت از میزان اقتدار و توانایی فرش ایرانی در انتقال فرهنگ دارد. حضوری که در سادهترین چهاردیواریها، به صرف داشتن سقفی برفراز، مهیاست تا مردمان بر آن بنشینند، گرد هم آیند، بخورند، بنوشند، به خواب روند و آسوده خاطر شوند. امن و آسودگی «خانه»، این واژهای که زنگ آن در گوشْ آرامش را تداعی میکند، با «فرش» گره خورده. این بافته دستها و دلها در تاروپود خود و در هر گرهاش قصهها، حکایتها و آرزوهای مردم این سرزمین را حبس کرده و، بیادعاتر از هر هنر دیگر، پهنه حکایت و رازش را بر خاک زیر پا میگسترد و گاه نقش و جایگاه فرازمینیاش بر زمین و در زیر پاهایمان از یاد میرود، موضوع درخوریست تا دربارهاش اندیشه و گفتگو شود و از آنجا که خود به زبان نقش و تصویر سخن میگوید، شاید سینما بهتر از هر رسانه دیگری بتواند به سخن گویی از نقش و رنگ و خیال و افسانه که عناصر پیدا و پنهان فرش ایرانیاند و رمزگشایی از رموز آن بپردازد.
این کارآمدترین راه برای توصیف و تدقیق و شناخت و شناسایی در موضوع فرش ایرانی، این پدیده شگفت انگیز است، خاصه آنکه مخاطب فرهیخته و یا آشنا با ظرایف فرهنگ ایرانی، مدّ نظر نباشد تا به مدد کتابهای تخصصی، و به انگیزش شخصی و یا حرفهای، به این موضوع سهل اما ممتنع نزدیک شود و شاید گاه بیش از آشناسازی ایرانیان، آشنا کردن مردم سایر نقاط دنیا با این مقوله مد نظر باشد و جای قدردانی است که مرکز ملّی فرش ایران به این کارآمدترین شیوه شناساندن فرش ایرانی همّت نمود و نتیجه فیلمی پانزده اپیزودیست که با نام فرش ایرانی. پانزده نگاه متفاوت به این مقوله را توسط پانزده کارگردان بهنام ایرانی ارائه میکند که هر یک با موضوع فرش ایرانی تصوری و تصویری از آن در ذهن داشتهاند، یافتهاند، به تصویر کشیدهاند و هر یک فرشی بافتهاند.
فرش اول:فرش عشایری
کارگردان این فیلم {بهروز افخمی}است که کاملاً به شیوه فیلمهای مستند به موضوعی که در عنوان آن آمده، میپردازد و به خوبی کارش را انجام میدهد اما از این محدوده فراتر نمی رود.
فرش دوم: مشترک مورد نظر در دسترس نیست
{رخشان بنی اعتماد} قصه فرشی را میگوید که میخواهد فرش نباشد و چه غم انگیز است حسرت بازآفرینی سردر مسجد امام، در دل {رضا عمرانی} -- بافنده این فرش -- که بافتهاش را وا میدارد تا از خودش و معنایش فاصله بگیرد. خانم بنی اعتماد، البته توانسته با فیلم کوتاه خود و در فرصت کوتاه دوربینش، آن موزه غایبی را بسازد که رضا عمرانی دلش میخواست تا بافتهاش در آن به نمایش درآید و کار و رسالت اجتماعی خود را در گفتن درد دلهای بافنده فرش از چهار سال کار سخت و بدون حمایت و در نهایت دیده نشدن بافتهاش و ادعاهای دروغین کسانی که سهمی در زحمات کشیده شده نداشتهاند، اما به طمع منافع احتمالی نشسته اند، به انجام رسانده و این فرصت را فراهم آورده تا درباره کاربرد فرش یک بار دیگر تأمل کنیم. واقعیت این است که اگر ما فرش را به تقلید از تابلوی نقاشی، بر دار قاب به دیوار آویختیم، یا به دور ستون پیچیدیم و یا بر سازه فلزی نخراشیدهای به امید بازآفرینی سردر مسجد امام، در نقش خشت و آجر و کاشی به صلیب کشیدیم، تنها از اقتدار، استغنا و نقش راستین آن کاستهایم و خلعش کردهایم. در بلند کردن فرش از زمین و این مسخ بی دلیل، هیچ فرازی فراتر از بلند مرتبگیاش بر َپستِ خاک، فراهم نکردهایم. باید که تقدیر فرش در گسترده شدن بر زمین را بپذیریم، تا بتواند رسالت خاموش خود را در زیر پایمان، جاودانه به جای آورد.
فرش سوم: قالی سخنگو
از همان نام فیلم میتوان فهمید که {بهرام بیضایی} چه نگاهی به موضوع داشته. فرشها سخن میگویند، هر یک حکایتی، و نگاه بیضایی در ساخت زیبای فیلم، انتخاب اشعار زیبای فردوسی و برخوانی هنرمندانه خانم شمسایی، به کمال رسیده. فیلم یک بخش پیش درآمد دارد که در غایت کمال ساخته شده. قرارگیری دوربین درست روبروی نقوش فرشها و تنها بزرگ نمایی بعضی نقوش، حرکت آرام بر سطح فرش و تیره روشنهای به جا، ساده همراه موزیک و اشعاری که با لحنی آهنگین بر نقشها خوانده میشود، حس و حالی جادویی به اثر میدهد. بعد از این بخش پیش در آمد، بخش دیگری آغاز میشود که کمی به لحاظ زاویه دوربین متفاوت است و از این رو از نظر ساختاری خود را مجزا میسازد. تصاویر از حالت دو بعدی به سه بعدی تبدیل میشوند و پرسپکتیوهایی از دار قالی، دستان بافنده و پس زمینه در کادر دوربین قرار میگیرند و موزیک به تنهایی تصاویر را همراهی میکند تا دوباره در انتها به تصاویر دوبعدی و آن اشعار برسد که در زمانی کوتاهتر فیلم را پایان میدهد. به نظر میرسد که اگرهمه فیلم به همان شیوه بخش پیش درآمد ساخته میشد، چیزی از گفتنیها در باره فرش به زبان خوشایندی که بیضایی برگزیده از قلم نمیافتاد و در نهایت اثری یکدستتر و موجزتر بدست میآمد، که حال و هوایی مرموزتر و جادوییتر نیز مییافت. در مجموع قالی سخنگو اثری درخشان از مجموعه *فرش ایرانی* است و ظرافتهایش حکایت از استادی بهرام بیضاییو دانش غیرقابل انکار او درمقوله ادبیات و اسطورهها و هنرمندی بیچون و چرایش دارد.
فرش چهارم: گره گشایی
به نویسندگی و کارگردانی {جعفر پناهی} است که داستان فرشی را میگوید که به گرو گذاشته میشود تا مشکلات خانوادهای را حل کند.
فرش پنجم: فرش زمین
{کمال تبریزی} فیلمی رانوشته و کارگردانی میکند که تلاش دارد نقوش و رنگهای طبیعت را در کنار نقوش فرش قرار دهد. حاصل کار برداشتی است ابتدایی و پیشپاافتاده که فرش و حکایتهای آن را به بازنمایی عین به عین طبیعت تنزل میدهد. در اینجا خیال و انتزاع برآمده از آن را در فرش نمیتواند دید، چیزی که در فیلم بیضایی به خوبی بدان پرداخت شده بود.
فرش ششم: فروشی نیست
{سیفالله داد}نویسنده و کارگردان این کار است. در ابتدای فیلم مطابق رسم رعایت شده در بقیه اپیزودها که هر یک با جملهای و سخنی به انتخاب کارگردان، نقش بسته بر صفحهای سیاه آغاز میشوند، از سوزانده شدن فرشهای ایرانی توسط چنگیزخان مغول گفته میشود و بعد کادر بسته صورتی مغولی دیده میشود که به دنبال آن نماهایی از فرشی با نقش مینیاتور که در آتش میسوزد را میبینیم گویی چنگیزخان به تماشای فرشها در آتش نشسته است، اما بعد در مییابیم که آن صورت مغولی از آن جوانی مبتلا به بیماری منگولیسم، آن شعلههای آتش تنها تصورات او و آن فرش هم فرشی است که دختر محبوبش، که او هم مبتلا به همان بیماریست، میبافد. فیلم درتلاش برای روایت عشق بین زن بافنده و مرد جوان، اشاره به مغول از طریق بیماری منگولیسم و فرش و سوزانده شدنش دست و پا میزند و در آخر حیران میمانیم که آیا برای گفتن درباره فرش به راستی نیازبه همه این عناصر به سختی مربوط شونده داشتیم؟ یا تنها چون نمیدانستیم که چه باید گفت جملات پراکندهای گفته شد که در همه آنها از واژه فرش، استفاده شده بود.
فرش هفتم: فرمایش آقا سید رضا
به نویسندگی و کارگردانی {مجتبی راعی}، با این جمله آغاز میکند که در فرهنگ عامیانه، بافتن فرش نیمه کاره دیگری شگون ندارد و در نهایت از زیبایی فرش به زیبایی روستاییان و روستای خاستگاه فرش میرسد که دید جالبی را ارائه میکند.
فرش هشتم: فرش پرنده(شازده کوچولو)
به نویسندگی و کارگردانی {نورالدین زرینکلک}است که هم به لحاظ قصه و انتخاب موضوع و هم به لحاظ ساخت باعث تعجب میشود که استادی به حدّ و اندازه زرینکلکچرا برای صحبت درباره فرش، این کهنترین ساخته ایرانی را، از ذهن {اگزوپری} فرانسوی وام گیرد و آن هم چنین کمجان و ناپخته، که گذشته از نحوه اجرا، پس از تماشای قصهای که به هر حال سر و شکلی گرفته، به دشواری میتوان ربط شازده کوچولو و فرش ایرانی را درک کرد.
فرش نهم: فرش، اسب، ترکمن
{خسرو سینایی} نویسندگی و کارگردانی آن را به عهده داشته و همانطور که از نام آن پیداست به فرش، اسب و ترکمن و تلفیق این سه به مدد مونتاژ موازی، دیزالو و سوپرایمپوز میپردازد.
فرش دهم: فرش و زندگی
از آن {بهمن فرمان آرا} است که از فرش در یکی از نقاشیهای {کمال الملک}آغاز میکند و به آن چه بر زمینه این فرش رخ میدهدْ میپردازد، اما سرآخر از ایجاد کمپوزیسیونهای سانتیمانتال از سفره عقد مزیّن به نان سنگک گرفته تا جانماز مزین به گلهای یاس فراتر نمیرود.
فرش یازدهم: کجاست جای رسیدن
{عباس کیارستمی}عنوان این اثر را از شعری از {سهراب سپهری}، که در ابتدای فیلم بر صفحه نمایش نقش میبندد («کجاست جای رسیدن و پهن کردن یک فرش») میگیرد. تمرکز اثر به لحاظ محتوایی بر گرهخوردگی مفهوم فرش و آسودگی است. در فیلم کیارستمی تنها یک فرش حضور دارد، فرشی که بر پهنه سبزه و در زیر سایه درختان قطور چنار به حالی خوش پهن شده، آرامشی دلخواه که به گستردن فرشی انجامیده، مثل آرزویی و یا خاطرهای دور و شیرین و دوربین تنها با گردش بر سطح فرش و زوماین و زوماوت قصه آن را میگوید یا در حقیقت به فرش فرصت میدهد تا داستانش را خود بگوید، همان کاری که معمولاًکیارستمی با سوژههایش انجام میدهد. موسیقیای که تصاویر را همراهی میکند یکی از کارهای {پرویز یاحقی}است و برخوانی اشعاری از {سعدی} که توسط گویندگان آشنا، {روشنک} و {حسین نوری}،انجام میشود و تا مدتی ما را مبهوت بر جای میگذارد که چه چیز در ذهن کارگردان بوده و چه اتفاقی در شرف وقوع است، تا کمکم در مییابیم که باند صدای فیلم یکی از برنامههای گلهای جاویدان است، خاصّه آنکه در پایان، به سبک تمامی این برنامهها صدای روشنک را میشنویم: «همیشه شاد و همیشه خوش باشید».
اشعاری که توسطحسین نوری خوانده میشود، در واقع بخشی از نقش فرش است که در حاشیهها بافته شده (نقش فرش شامل زمینهایست که پوشیده از درختان سرو است و حاشیهای که در بخشهایی خوشنویسی شده)، به این ترتیب فیلم تمام و کمال در خدمت روایت فرش است، بیکه چیزی بر آن بیفزاید. و آنچه روشنک برمیخواند شعریست که از وقتی خوش یاد میکند، ازکنار یار و جوی آب وحکایت عشق که همه با آسودگی دلخواه پهن کردن یک فرش متقارن است. در واقع همان الگوی بکار رفته در تصویر که روایت یک کلیّت و یک بافت از پیش آماده (یک فرش) است، در باند صوتی فیلم هم وجود دارد، یک برنامه از مجموعه «گلهای جاودان»که این دو با هوشمندی بر هم منطبق شدهاند و به خوبی با هم کار میکنند، چندان که گویی یکی بر اساس آن دیگری و برای آن ساخته شده و شاید هم به راستی چنین بوده که این اشعار بر اساس موضوع و با توجه به فرش مورد نظر فیلم انتخاب شده و توسط گویندگان خوانده شدهاند، اما با یک ظاهر آشنا و یک الگوی از پیش آماده که به هر حال و در هر دو صورت ظرافت دید کارگردان را در انتخاب موضوع و فرم روشن میکند. این همه توانایی، درشکل اجرای کلاژوار و استفاده بهجا و خلاقانه از عناصرِ همیشه دیده و شنیده شده و آشنا، عمیقاً راضی و خرسندمان میسازد. کیارستمی به سادهترین، زیرکانهترین و استادانهترین شکل ممکن همه آنچه را که میباید گفته است بدون آنکه چیزی به جز خود فرش را توصیف کرده باشد. این از آن دست سادگیهاییست که جز با پشت سر نهادن پیچیدگیها فراهم نمیشود و از جنس خود فرش سهل است اما ممتنع.
فرش دوازدهم، دست آفرینی هدیه به دوست
به نویسندگی و کارگردانی {مجید مجیدی}، پیرمردی آذری به تهران آمده را تصویر میکند که به دیدار دوستی قدیمی میرود تا فرشی را که خود بافته به او هدیه کند. فیلم گوشهای با صفا و هنوز خوش حال و هوا مانده از تهران را به دنبال منظر وحشتناک و غیرانسانی ساختمانها و برجهای در هم و برهم، به ما نشان میدهد تا گفته باشد که هنوز در این جنگل آهن و آسفالت چیزهایی از جنس دل، به جا مانده است. پیرمرد که پشت در بسته خانه دوست قدیمی، ساعتها باید به انتظار بنشیند و مینشیند چون از راه دور به شوق این دیدار آمده و فرش خود را کنار جوی آب میگستراند و پیرزن مهربان همسایه سینی پر از غذا و لطفش را برای تلطیف سختی این انتظار به او میدهد. پیرمرد بر فرش مینشیند، نماز میخواند، میخورد، مینوشد و میآساید، چنانکه گویی هر فرش در دل خود، همه این کنشها و عناصر آسودگی را ذخیره کرده و کافیست تا گوشه دلخواهی گسترده شود و مجیدی، این گوشه دلخواه را در زیر سایه درختان آن کوچه بنبست قدیمی و در کنار جوی آب و در پشت در خانه دوست فراهم کرده، درجایی که آدمها همه زیبا هستند و همه مهربان با هم و با طبیعت، این را از نوازشهای پر از شوق و لطف پیرمرد بر گیسوان خزه رقصان در آب که او را به یاد پشم سبز رنگی که در فرش بافته میاندازد، در مییابیم و از نشستن پرندگان بر فرش پیرمرد، خوردن دانههای برنج بر جای مانده و یگانه شدن با نقش پرندگان در فرش، به وقتی که پیرمرد ظرفها را میشوید. انگار که فرش در اصل زاییده چنین لطف و ظرافتی در آدمهاست و بیخود نیست که این کوچه، این سایه درختان، این صدای آب، این آدمها، این مهربانیهای کمیاب و این فرش، همه در یک جا گرد هم آمدهاند. یک ایدآلیسم رمانتیک که حس و حال خوشی دارد و به ما هم میچسبد، دلمان میخواهد چنین کوچهای در تهرانی که میشناسیم، و ما را نمی شناسد، وجود داشته باشد و دلمان میخواهد که آدمها همه زیبا و مهربان باشند.
فرش سیزدهم: فرش و فرشته
به کارگردانی {داریوش مهرجویی}است و فیلمنامه آن را خانم {فریال جواهریان}نوشته است. شروع فیلم با فضای خالی یک آپارتمان است که زنی وارد آن میشود و فرشی را که تازه خریده بر زمین خالی آن میگسترد، از دیالوگهای تلفنی زن (فرشته) با مردی که نگران حال اوست درمییابیم که کسان خود را در حادثه بم از دست داده و به عنوان کسی که شهر، خانه و کسی را ندارد، قرار این است که در این چهار دیواری، با همین فرشی که بر زمین پهن میکند، خانه، گذشته و تعلق خود را باز یابد، بر همین فرش کشمشها را در ظرف بلور میریزد و چای مینوشد، چلو کباب میخورد و باقیمانده برنج را به کبوتران زیبایی که ناگاه پشت پنجره پیدایشان شده میدهد و گربه سفید و پشمالو و قشنگ بقیه کبابها را میخورد، خلاصه جهانی زیبا با همین فرش که پهن شده، در آن خانه خالی عینیت پیدا میکند و فرشته (زن) بر فرش به خواب میرود و فرش او را در بر میگیرد و نقوش فرش بر پیکرفرشته نقش میبندد. اینها همه با دیزالوهای آشنای مهرجویی اتفاق میافتد تا حسی از گذشت زمان به ما داده شود، این ایده که یک فرش در زیر یک سقف خانه و خاطره و آسودگی را کامل میسازد، ایده قشنگی است، اما نمیدانم چرا از کار در نیامده و بیننده آشنا و دوستدار مهرجویی را راضی نمیکند. شاید کمی شتابزدگی و بیحوصلگی در تبدیل ایده به قصه و فرم و فیلم، باعث شده که کار جان کافی نداشته باشد و تنها به مدد کنکاش و منطق دو دوتا چهارتایی، پس از تماشای فیلم بتوان چیزهایی از آنچه که میبایست و میتوانست بگوید را دریافت.
فرش چهاردهم: خاطره خاطره
به کارگردانی {سید رضا میرکریمی} است که در نوشتن فیلمنامه نیز همکاری نموده است. فیلم دیدار مردی به همراه دخترکوچکش، از اعضای خانوادهاش در یزد را به تصویر میکشد و از آن جا که دوربین فیلمبرداری که مرد با خود برده تا به عنوان یادگاری و خاطره، از اعضای خانواده فیلم بگیرد، به اصرار دخترک به دست او میافتد و قرار میشود که دختر فیلم برداری کند، در بخشهای زیادی از فیلم به جهت ناشیگری دخترک، به جای فیلم گرفتن از اعضای خانواده، از زمین و فرشها فیلم برداری شده، به این ترتیب به نظر میرسد که آقای سید رضا میرکریمیکه به عنوان نماینده تهیهکننده، ایده ساخت فرش ایرانی را از ابتدا با سایر کارگردانان مطرح نموده بود، خود از پرداخت مستقیم به موضوع اصلی، طفره رفته و به دنبال دلیل ثانویهای برای قرار دادن فرش در کادر دوربین میگردد، آن هم با روش فیلم برداری *دوربین روی دستِ* یک آدم ناشی و یا یک فیلمبردار که میخواهد ادای کودک ناشی را در آورد، اما تماشاگر را از پا در میآورد و امکان تحمّل فیلم را با همان زمان اندک هم دشوار میسازد تا چه رسد به امکان دیدن فرش و سرآخر شأن فرش که قرار بوده موضوع اصلی فیلم باشد را تا سرحدّ اشتباه و ناشیگری فیلمبرداری پایین میآورد.
فرش پانزدهم: کپی برابر اصل
{محمدرضا هنرمند} نویسنده و کارگردان آن است. او در فیلم خود به موضوع کپی شدن طرح فرشهای ایرانی توسط چینیها میپردازد و این ترس که ایران در این رقابت نابرابر از دور خارج شود را باتکیه بر اصالت فرش ایرانی و برجسته کردن حال و هوایی که منجر به خلق این فرشها میشود، خواه در کاشان باشد و خواه در قم، بیهوده شمرده است.
در این مجموعه و در میان این کارگردانان جای {علی حاتمی}خالی مینماید، خاصّه آنکه پیشتر و بیآنکه چنین موضوعی طرح شده باشد، در سکانسی از فیلم کمال الملک خود نگاهی به زیر پای خود انداخته بود، آنجا که قالیبافی پیر، فرشی را که بافته به کمال الملکِپیر و در تبعید هدیه میکند و او را استاد خطاب مینماید و کمالالملک، با بازی زیبای {جمشید مشایخی}، با اشکی که در چشمانش حلقه زده میگوید: «استاد تویی، دریغ که در همه این عمر دراز هرگز به زیر پا نظری نیافکندیم.» چه خوب بود اگر این سکانس پر حسّ وحال و مربوط را به یاد علی حاتمی که به یاد فرش بوده در انتهای فیلم فرش ایرانی و به عنوان فرش شانزدهم بر پرده سینما دوباره میدیدیم.
بالای صفحه
