There is cool in the way {Neda Razavipour} carries herself around the gallery; she is, after all, the host -- the master of the ceremony about to start. Inside, though, she must be seething with a surplus of nervous energy, judging by the content of her many exhibits in the past, notwithstanding the current one, prominent among them Notes of a Housewife. In that summer 2005 exhibit, Neda successfully transformed her manifest nonchalance into wifely boredom, or visa versa. You entered the dimly lit Tajrobeh ("Experiment") Hall of the Artists Forum in Tehran to find yourself penetrated by bright rays coming off of several lightboxes showing mundane household objects: an old faucet, a board-full of chopped onions, and lasciviously cut melons that revealed innards of seeds. In one corner of the hall a hoodless washing machine spun noisily, fluffy dolls and children's clothes inside. There too, next to the washing machine, was a worn out rug, the most ubiquitous item in an Iranian household, before a TV set. What {Benedict Anderson} had to say about the link between nationality and print media could have a counterpart in the Iranian handicraft. A rug, in its endlessly familiar motifs is so common to us that we take its presence in our houses for granted. That is a TABRIZ on the floor, with a knot count of 300 per square inches (way advance of digital imaging). That ESFAHAN has a silk foundation with over 500 knots per square inches, colors aglow, straight into your face. There you see a KERMAN, earthen tones dominating the landscape of the rug, bringing you down to the ground, to the floor, no furniture necessary, the colors lifting you groundlessness like a magic carpet. I don't remember what Neda the housewife had thrown on the floor but she also had scant seating, so you had to sit your ass down on the rug, cross-legged, two-legged, and just let boredom seep into you to the sound of the wash…sh…sh!
"I like to know what you think," she asked me outside the hall, on the roof of the Forum. I was, in fact, thinking nothing, and it was impossible to bring myself to say I liked the show. What's there to like about an exhibition that tries to tease out feminine boredom out of you, as if it were a delicacy. And now that we are on the subject, how may times do we have to hear that wifely duties and boredom are identical twins, born out of marriage. I do remember, however, how those few minutes on the rug was a yogic moment, in between breathes, those you are supposed to hold for not too long but that contains in it the seeds of the moment.
Fast forward 4 years and I am sitting on a Neda Razavipour rug again, this time at AZAD Art Gallery, and not out of a yogic experience of grounded groundlessness but out of devastation. Bored housewives can be nettlesome. They come up with sickening ideas that make you say, as an ex-husband, "why do the most mundane things in the world become points for philosophical cogitations." Back to the rug, which won't hurt me stressing again that it is one of the most common items in an Iranian household, our bored housewife has come up with an idea to entertain herself and to drive a point.
You enter the gallery and what you see are 10 pieces of rug spread on the floor, some large (6x4 feet) and others smaller (3x2 ft). These are hand-woven rugs, mind you, and it is hart-wrenching when Neda answers my friend Sima's question, "No, they were even less expensive than the special neon lights that we purchased for lighting." The neons are smaller in diameter than usual and they are lining the edges where the walls meet the floor. Their soft emission is in contrast to the white of regular neon tubes, so un-neon-like, that leaves the upper section of the gallery white in its coldness or cold in its whiteness. All focus is drawn to the floor, where the ten pieces of rug cling to the floor sheepishly, suspecting perhaps, the tragedy about to befall them, the sacrificial ritual that shocks in its unexpected inevitability. Neda has invited a war photographer ({Aslon Arfa}, whose photographs you see here) to document the event. Two film cameras are also recording the proceedings. Having had yoga practices for two years now, and adding meditation to the routine in the past several months, I am sitting majestically on the ground, on one of the rugs.
The woman sitting next to me is beside herself. "I have bad knees in need of an operation," she says to Neda but for everyone to hear; she nevertheless proceeds to sit herself down clumsily on the floor for the task at hand. She does charity work. She has come to the gallery, first, to see people and to perhaps find potential contributors to her NGO, which works with street children (in Iran they are called "children of work"), and in fact she has come from a "practice of laughter" session with the children of work at a nearby park and, second, because she "loves" rugs. When she says this to Sima, my friend, for a second time, the latter can't keep her titanic sarcasm to herself: "I guess we must congratulate you. You've got a fine piece carved out for yourself." Yes, she answers, detecting annoyance in the comment but unwilling to let go of her debonair.
Rugs are generally divided into three categories. Those that are hugging the gallery floor at Azad are generally regarded as village rugs, made in smaller knot counts, around 370 per square inches, thick, wooly, and comfortable to sit on. City rugs are a wholly different species. Like all things urban, they are made to show off their resolute beauty, their tight knot counts, made to last but also to dazzle, to awe-strike their viewers into asking, "how could they do knots so tiny?" Well, for one thing, children (of work) do it. They have smaller fingers and are better suited to twist their fingers around the usually silk warp. Good thing, then, that children are doing the work, otherwise, we wouldn't have such fine rugs, and most of rug weavers do go cross-eyed in a few years.
But they do create wonders of design and craftsmanship, small gardens, as {Gholamali Malool}, author of the well-documented Baharestan: A Doorway to Persian Carpets puts it, brought to the house of every Iranian, a piece of heaven on earth, a gift from allegorical nature, with animals (dragons and phoenixes) roaming among trees, flowers and palmettes. This aesthetic form has been seared onto the psyche of Iranians. Our gaudy sense of color and beauty is informed (at least in those days that people used to sit on the floor) by this socio-cultural colossus. Forget about heritage, rugs are what make this land what it is.
Neda, on the other hand, says that her exhibit is about violence (domestic or not). She wants to highlight the way violence is perpetuated, in collective blindness, like in the Shirley Jackson's "The Lottery", when in an absolutely ordinary weekend day, people gather in the town square for what seems to be a picnic but ends up being the execution of a town person chosen by lottery.
I am sure each and every one of us have been witness to similar scenes, say at a banquet with hundreds of guest salivating over the cadaver of a lamb roasting over fire. Any all-you-can-eat place, any rodeo show, any bullfight, may elicit the same reaction. I honestly don't the violence things, though. The problem, I think is with bored housewives who may design complicated games just to keep themselves entertained but will blurt out the most ready-at-hand answers with asked for the reasons.
Shirley Jackson, too, wanted to highlight violence. Here's what she has to say in San Francisco Chronicle in July 1948 after her story was published in the New Yorker magazine: "Explaining just what I had hoped the story to say is very difficult. I suppose, I hoped, by setting a particularly brutal ancient rite in the present and in my own village to shock the story's readers with a graphic dramatization of the pointless violence and general inhumanity in their own lives."
See the similarities? Well, Neda, why pick a rug to come across? When did you think of this? How? What do you want to do in your middle class tidiness, a good host to your own likes, artists or artist-wannabes or artist-must-bes or artists freebies. As for me, I sat in a corner, the NGO lady diligently trying to cut out the medallion she had singled out at the very beginning, and watched the ritual unfold at Azad Gallery for almost two hours. To me, though, these rugs were not being sacrificed because they once again proved that violence is closer and more intimate to us than we think, which is a good reminder. The story that we read in secondary school and keep hearing for a few years after that is the story of Baharestan, the rug, which was cut into pieces by the conquering Muslim soldiers once they marched victoriously into the Khosrau Parviz, the last Zoroastrian king, Palace at Madaen. They cut the jewel-studded carpet because they believed in equality, because Muslim justice required it and because all war bounties had to be distributed evenly among the conquerors.
Neda's exhibit offers paper bags, on each side of which is written a text (in two languages) culled from The Republic, literally advising those who abhor something to sit and chow it down, on all fours. I did that and it was unsettling as it was effective, something that housewives try not to be and this one is successful in not being. This time, Neda did what she was after, too; she lodged her venom deep within us, be us those who participated in the ritual sacrifice or not, a sense of guilt as to how we stand witness or otherwise actively participate in acts of perdition, those that sooner or later will catch up with our ignorance of the set consequences. It could be that not even Neda herself could escape the fate she had dealt to others despite her nonchalant comportment -- guilt.
Several hours later, I heard later, there were nothing left of rugs except several meaningless pieces of rags.
{ندا رضویپور} دستها را به پشت زده و مثل یک زن اشرافی به حُسن پیشرفت امور رسیدگی میکند -- به این سو سرک میکشد، آنجا دستوری صادر میکند، با میهمانها خوش و بش میکند. اما در در درون او باید حکایتی دیگر باشد؛ مازاد انرژی عصبی را گاه میتوان در نگاه او دنبال کرد. این خونسردی در نمایشگاه قبلیاش، یادداشتهای یک زن خانهدار، هم مشهود بود. در تابستان ۱۳۸۴ ندا این نمایشگاه را به تالار تجربه *خانه هنرمندان* بُرد تا آرامش پیدایش را به ملال پنهان زنانه تبدیل کند، و برعکس. به سالن تاریک که پای میگذاشتی چند رشته نور از درون جعبهها و از خلال اسلایدهایی که لوازم کار یک زن خانهدار را نشان میدادند به چشمانت هجوم میبردند: یک شیر آشپزخانه قدیمی، پیاز خرد شده و یک طالبی قاچ شده که تخمههای وغزدهاش را به نمایش گذاشته بود. در یک گوشه از تالار ماشین لباسشویی، بدون درپوش، در حال چرخش بود و چند قطعه لباس بچه و چند عروسک پشمالو در آن بیپایان غوطه میخوردند. آنجا نیز، در کنار ماشین لباسشویی، یک تخته قالی پوسیده روی زمین انداخته شده بود -- این همهگیرترین تزیین خانههای ایرانی، صاف در جلوی تلویزیونی روشن.
آنچه که {بندیکت اندرسون} در مورد نقش صنعت چاپ در پدید آمدن حس ملیت در جایی گفته است (که اولی لازمه بهوجود آمدن هویت ملی بود و بدون آن تصورناپذیر) در رسانه قالی برای ایرانی بخوبی صدق میکند. قالی، با آن طرحهای و الگوهای همواره آشنایش، مخرج مشترک ایرانیت ماست، گرچه وجودش را در خانههامان نادیده بگذریم. اینجا یک «تبریز» روی زمین پهن شده، با بیش از ۷۰ رج، خیلی پیشتر از پیکسل در تصویرهای دیجیتالی. آنجا یک «اصفهان» خفته، تارهایش از ابریشم، نزدیک ۸۵ رج، رنگها در تلائلو خیرهکننده. کمی آنورتر «کرمان» است، با آن رنگ مسلط بنفش ِ سیر، که به زمین میخواندت، بر روی فرش، بینیاز به وسائل مزاحمی چون مبلمان. در آن تاریکی نتوانستم ببینم ندا، زن خانهدار، چه فرشی بر روی زمین انداخته بود، اما یادم هست که جای زیادی برای نشستن غیرزمینی نبود، پس باید ماتحتات را میگذاشت همانجا و چهارزانو، دو زنانو، یا زانو به بغل، مینشستی و اجازه میدادی که ملال زن خانهدار نیک در وجودت رخنه کند، با صدای ششششسسستشششو.
ندا در پشتبام خانه هنرمندان، درست خارج از تالار تجربه از من پرسید: «دلم میخواد بدونم راجع به این نمایشگاه چی فکر میکنی.» در حقیقت من هیچ چیز فکر نمیکردم چون تازه از سرگیجه ملالآور یک زن خانهدار خارج شده بودم و در آن لحظه، بهرقم میلم که چند حرف قشنگ بزنم، قادر نبودم بگویم که نمایشگاه را دوست داشتم. چه چیز نمایشگاهی که سعیاش بر برون آوردن ملال پیلهوار زن خانهدار است میتواند قابل دوست داشتن است؟ حالا که به این موضوع پرداختم، برای چندمین بار باید بشنویم که وظایف زن خانهدار و ملال او دوقلوهاییاند که با ازدواج زاده میشوند. یادم هست، البته، که همان چند دقیقهای که روی فرش در تالار تجربه نشسته بودم، به تنفس جوکی در مراقبه نزدیک بود، از آن نوع که نفس خود را بین دم و بازدم نگه میداری، نه آنچنان طولانی و نه کوتاه، که همان لحظه بذر ابدیت را در خود دارد.
برگردیم به زمان حال. بر روی یکی دیگر از قالیهای ندا نشستهام، اینبار در *گالری طراحان آزاد*، و نه از روی یک تجربه جوکی دیگر بلکه سرگشته و ماتمزده از اتفاقی که پیش رویم در حال وقوع است. یکی باید جلوی زنان خانهدار حوصله سر رفته را بگیرد چون به شدت عذابآورند. چیزهایی به فکرشان خطور میکند که بیمارگونه است، تا جایی که در مقام یک شوهر سابق میتوانی بگویی، «چرا عادیترین چیزها در جهان باید به موضوعهای فلسفی تبدیل شود.» برگردیم به قالی، که خالی از لطف نیست بار دیگر تکرار کنم یکی از متعارفترین لوازم هر خانه ایرانی است، و زن خانهدار حوصله سررفتهمان اکنون آن را تبدیل به موضوعی کرده برای مشغول نگه داشتن خود و برای اینکه حرفی بزند.
به گالری وارد میشوی و در مقابلات ۱۰ تخته قالی بر روی زمین پهن است، برخی در اندازههای بزرگ و برخی دیگر کوچک. از خاطر نبریم که این قالیها دستبافتاند و دردآور است وقتی که ندا در جواب به سئوال دوستم سیما که از او در مورد قیمتشان میپرسد میگوید: «نه، حتی از چراغهای مخصوص مهتابی که اینجا میبینی ارزانتر بودند.» مهتابیها قطرشان از مهتابیهای عادی کمتر است و در امتداد حاشیه دیوار کشیده شدهاند، جایی که دیوارها به زمین میرسد. پرتو ملایمشان با نور سفید مهتابیهای معمولی تفاوت دارد، که خیلی غیرمهتابی است، و قسمت بالای گالری را سفید باقی میگذارد و عور. همه توجه به زمین هدایت شده، جایی که قالیهای بیزبان گوسفندوار به زمین چسبیدهاند، و شاید هم به سرنوشت شومی که در انتظارشان است پی بردهاند، به این مراسم قربانی که در اجتنابناپذیر بودناش غافلگیر میکندمان. ندا یک عکاس جنگ ({اصلان ارفع} که عکسهایش را در اینجا میبینید) را به نمایشگاهاش دعوت کرده تا واقعه را ثبت کند. دو دوربین فیلمبرداری نیز صحنهها را بهگونهای دیگر در خود ذخیره میکنند. پس از دو سال یوگا کردن، و اکنون چند ماهی مراقبه، بر روی یکی از این قالیها در گوشهای شاهوار نشستهام.
زنی که در کنار ماست در پوست نمیگنجد. میگوید زانوهایش درد میکند و باید برای جراحی مدتی پیش به بیمارستان میرفته. این را به ندا میگوید، اما بلند، به گونهای که همه بشنوند. با وجود این زانوها، و به زحمت، بر روی زمین مینشیند تا به کاری که تعیین شده بپردازد. کار خیریه میکند. آمده به گالری تا بلکه با اشخاص خیرخواه آشنا شود و برای مؤسسهاش، که با کودکان خیابانی (کودکان کار) کار میکند، پول جمع کند. درست قبل از اینجا برای بچههای کار جلسه «تمرین خنده» گذاشته بود، در یکی از پارکهای همین نزدیکی و «عاشق» فرش است. وقتی که از عشقاش به فرش برای بار دوم به سیما، دوستم، میگوید، او دیگر قادر نیست جلوی نیش زباناش که همیشه در نزدیکی است را بگیرد: «باید بهتون تبریک گفت. شما بهترین قسمت این قالی رو برای خودتون انتخاب کردین.» زن این حرف را تأیید میکند، گرچه از لحن سیما حدس زده که طعنهای آتشین در خاکستریاش خفته است، با این حال شور و حالش را از دست نمیدهد.
قالیها به طور کل به سه دسته تقسیم میشوند. آنهایی که زمین گالری طراحان را سفت چسبیدهاند از نوع روستاییاند، که بافتی زمختتر دارند، نرمترند و نشستن بر رویشان لذتی دارد. قالیهای شهری حرفی دیگر دارند. مثل همه چیزهای شهری، این قالیها هم برای نمایش زیباییشان بافته شدهاند، با آن بافت ریز، که دوامشان را بیشتر میکند و البته جلوهشان را، تا آنجا که از خودت میپرسی، «چطور میتونن چنین گرههای ریزی رو بزنن؟» خُب، به خاطر اینکه عموماً کودکان (کار) آنها را میبافند. انگشتان آنها باریکتر است و مناسب برای چنین گرههایی. تار این قالیها اغلب از جنس ابریشم است تا گرهها را ریزتر کند. اگر کودکان نبودند، چنین قالیهایی نمیبود و این هنر به این درجه از زیبایی نمیرسید، حتی اگر به قیمت لوچ شدن چشمهایشان باشد.
با این حال، این آفریدهها از حیث طراحی و بافت بیبدیلاند. هر یک باغی و دشتی را به خانههای ایرانی میآورند، همانطور که {غلامعلی ملول}، نویسنده کتاب بهارستان: درگاهی به قالی ایرانی، میگوید، اینها قطعهای از فردوس است، هدیهای از طبیعت مُثُلی، با حیواناتی که در میان درختان و گیاهان پرسه میزنند. نقش قالی به سرشت ایرانی پیوند خورده. حس رنگ، طراحی، زیباییشناسی و زیباییجویی ما مدیون این عظمت فرهنگیاجتماعی است. میراث به دَرَک، قالی ایرانیت ایرانی است.
ندا، اما، میگوید که نمایشگاهاش به موضوع خشونت (خانگی یا غیرخانگی) میپردازد. میخواهد که خشونت را عیان و عریان کند و نشان دهد که چگونه در کوری جمعی شکل میگیرد، مثل داستان «لاتاری» {شرلی جکسون}، که در یک روز عادی آخر هفته، مردم یک روستا در میدان شهر جمع میشوند تا در یک مراسم شرکت کنند، مراسمی که با قرعهکشی شروع میشود. طبق قرعه، اول خانوادهای انتخاب میشود و سپس از میان اعضای خانواده شخصی. در آخر، و تنها در آخر داستان است که در مییابیم مراسم مورد نظر مراسم سنگسار کردن اویی است که قرعه به نامش افتاده و در این کار تمامی روستا همدست میشود.
بهحتم هر یک از ما با نمونههایی از چنین خشونتهایی روبهرو بودهایم، مثل زمانی که در یک میهمانی عروسی، مدعوین آبدهان ریزان گرد لاشه گوسفندی حلقه میزنند که بر روی آتش مشغول کباب شدن است، یا در مراسم رقص چاقو، یا در مراسم عید قربان. اما مسئله این نیست، بلکه مسئله زنان خانهدار حوصله سر رفتهای است که دست به طرح بازیهای پیچیدهای میزنند تا خود را مشغول نگه دارند و در پاسخ اینکه برای چه این کار را میکنند دمدستیترین پاسخها را هبه میکنند.
شرلی جکسون هم میخواست موضوع خشونت را با داستان معروفاش پیش بکشد. در مقالهای در روزنامه سانفرانسیسکو کرونیکل در تیرماه ۱۳۲۷ در مورد داستاناش مینویسد: «توضیح اینکه من امیدوار بودم داستانم چه بگوید دشوار است. به نظرم میرسد که مایل بودم با استفاده از یک آیین هولناک در زمان خودم و در شهر خود دست به دراماتیزه کردن خشونت بیهدف و وحشیگری در زندگی خودمان بزنم.»
شباهتها با نیت هنرمند ما مشخص است. خب، باید از ندا پرسید که چرا قالی را انتخاب کرده؟ چه زمان به فکرش خطور کرده که از این شئواره بخصوص استفاده کند؟ چگونه؟ با آن ترگلورگی بورژواییاش در مقام یک میزبان ذیادب به امثال خودش، این هنرمندان و هنرمندشوندگان و هنرمندبودندگان و هنرمندخوشان، چه میخواسته بگوید. اما خود من در گوشهای از گالری نشسته بودم، در کنار خانم خیریه که با دقت سعی داشت ترنجی که از پیش تعیین کرده بود را ببرد، و به مدت بیش از یک ساعت به این مراسم آیینی نگاه میکردم. برای من، اما، این قالیها به خاطر نشان دادن اینکه خشونت نزدیکتر از رگ گردن است بریده نمیشدند، که یادآوری خوبی است در جای خودش، بلکه این قالیها به خاطر همان داستانی تکهتکه میشدند که ما در کتاب راهنماییمان خوانده بودیم و بارها آن را از زبان دیگران نیز شنیدهام که هنگامی که اعراب به کاخ مدائن رسیدند، بهارستان، همان قالی مرصع معروف خسرو پرویز، را تکه کردند چرا که به برابری اعتقاد داشتند، چرا که عدل اسلامی چنین حکم میکرد که غنیمت جنگی باید بین همگان به تساوی تقسیم شود، و بهارستان نماینده انباشت ثروت و مکنت پادشاه بود که اینگونه باید به یغما میرفت.
ندا به میهمانانی که تکههای قالی را با مشقت بریده بودند کیسه کاغذی میداد که بر دو روی آن به دو زبان نقل قولی از کتاب جمهور آورده شده بود به این مضمون: آنان که از انجام کاری انزجار دارند بهتر آنکه چهاردست و پا بنشینند و آن را به دقت بجوند تا ذره آخر. من هم همین کار را کردم و درسی بزرگ نسیبام شد، چیزی که زنان خانهدار سعی ندارند انجام دهند و این یکی هم در انجام ندادناش بخوبی موفق بود. این بار ندا زهری را که میخواست ریخت و آن را به درونمان خَلاند، چه آنانی که در این مراسم قربانی شرکت کرده بودند و چه آنانی که چون من نظارهگر بودند. شاید هم خود ندا از این سرنوشت که برای دیگران رقم زده بود جان سالم به در نبرد، با وجود آن ظاهر خونسرد که دست در پشت دستپختاش را به خورد ما میداد.