When I ask several people whether they have seen Be Rang-e Arghavan ("In The Color Purple"), they knit their brows and tell me excitedly that they will never commit such treachery. They thing is, since In The Color Purple was made in 2004 and was immediately banned, and it got permission to release this year (a cursed year through and through), many believe that it should be boycotted. Because I believe that such austere outlook in our recent history has done much damage, I went to see the film on the first day of its screening, fearing that those who gave the film permission this time around -- with whatever intention -- may change their minds and ban it again.
At least since July 1953 when {Ayatollah Kashani} and his followers broke with {Mohammad Mosaddegh} and his circle and the Coup succeeded, bringing back {Mohammad-Reza Pahlavi}, for the tragedy of dictatorship to continue; or when {Ali Shariati} got carried over with the atmosphere of the 1970 Third Worldism and offered an amalgam of the beliefs of the communist {Che Guevara} and Shiism in a way that decades later a secular {Hugo Chavez} would have no compunctions to visit the sanctuary of the eight Shiite Imam in the city of Mashhad; or when a nervous fanatic of not-too-long-ago copied the election strategies of {Barak Obama} to become a popular leader, our country has chosen this way of dealing with the specter of its self-appointed traitors. When the whole world is denouncing the crimes committed against the Palestinians by the IDF in Gaza, some among us are looking for official announcements while others blame the Palestinians for our current predicaments.
But I want to talk about a film and the point is precisely that: In The Color Purple is a "film" like many others….
Though I believe it is the best, In The Color Purple is one of the three best films of {Ebrahim Hatamikia}, next to Mohajer ("The Immigrant," 1990) and -- with a little distance -- Booy-e Pirahan-e Yusef ("The Scent of Joseph's Coat," 1995), except that its lacks the proselytism of The Immigrant and the sentimentalism of The Scent of Joseph's Coat. It would've been a pity if we had missed In The Color Purple. It could also be that the controversy surrounding the film may be of benefit to the movie and its director, who after making the evangelical, poorly made and shoddy Be Nam-e Pedar ("In the Name of Father," 2005), the made-to-order Davat ("Invitation," 2008) [1], the offensive television series of Halqeh-ye Sabz ("The Green Ring," 2007) and the tiresome Khak-e Sorkh ("Red Earth," 2002), made us wish for that director who "was once a filmmaker capable of making good flicks."
In The Color Purple is a well-made thriller-drama-love story in one. Like Bourne Identity ({Doug Liman}, 2003), without wishing to compare the two, it is about the emotional conflicts of a secret agent. Good acting (which does away with acting), good script (with the exception of several uncouth dialogues, like when the main actress {Khazar Masumi} tells the secret agent {Hamid Farrokhnezhad}, "Call me Arghavan; when I trust you, you can use my first name..."), good cinematography (timely close-ups that reveal the expression of characters, concise medium- and long-shots) and ideal locations (perfect for the script), good aesthetic choice (like the correct use of close-circuit cameras [2]), and respect for the intelligence of viewers, all of these make this a good film that can be watched 10 years from now and still be enjoyable, much like The Immigrant and not like Ajans-e Shisheh-i ("The Glass Agency," 1997), with the added advantage that In The Color Purple is immune of two viruses that blight many Hatamikia films: the endlessly proselytizing and emotional dialogues that invite us to sit down and shed tears over the times lost (like in The Glass Agency) and a heavy dose of sentimentalism aided by ornate music (that reveal Hatamikia's not-so-hidden admiration for the oeuvre of {Krzysztof Kieślowski}). In In The Color Purple, however, these two viruses are well under control.
But the difficult question to answer is: Why was In The Color Purple banned to begin with? This is a film without political statements but with a good sense of time and place (is this a fault?) Like any other film dealing with the same subject matter, the situation revolves around "death" (look at the nightmares of secret agent Houshang Sattari, in which he kills everyone and is killed in the process) and it deals with "life" only when the agent decides to leave his assignment (look at the image of empty graves on the agent's monitor that changes to that of Arghavan, the love interest). Is it that Arghavan's father proclaims: "Nothing is more important in life that you"? Or perhaps the reasons were simpler: the intimate details of the life of a secret agent? (What are secret agents supposed to be doing? Can't people tell the difference between a secret agent and simple functionary? Is such an agent supposed to fill a prescription for his target and then ask her to follow the instructions? No. A secret agent's job is always to enter the private space of others.) Is the problem that of a secret agent falling in love?(!) Is it that the enemy characters are invested with emotions? (Is it a problem that an anti-regime father misses her daughter and doesn't look so mean? Is it that his name is Shafaq ("Daybreak") and we may construe this as a political statement against the establishment? Or some such logic?) Is it that at some point the father and the secret agent were friends?Whatever the real reasons for banning the film in 2004, there is little doubt that such logic can only be cooked up by an cheeseparer minds that get their approval in more constricted places. And when such a film, or any other similar phenomenon, sees the light of day on a bigger scale -- like the society -- no crisis ensues and no danger follows.
Beyond this ambiguity is another: Why did In The Color Purple get permission to screen? The reality ruling over us in these days is the one that I avoided in the beginning of my piece. It could be that some logical official with a degree of power has seen the film and decided that the controversy was simply a hokum. This way of looking at the issue is not very popular these days, but the truth is that I am so fed up with the reasoning of the "progressive" side that I would rather believe in this one and go see a good film.
Footnotes
[1] In an interview with Irandokht Magazine (No. 96, p. 84), Hatamikia says: "The Inivitation was the product of [Ahmadinejad's first term Minister of Culture] {Saffar Harandi}…." We hear things in this day and age that we can determine whether they are "profound" or rather "strange".
[2] The presence of a closed-circuit camera in this film is a good example of that which I elaborated on in my piece for TehranAvenue "A Man Called 'Camera'", namely that the camera does something that even ensnares a secret agent; as long as the observer is distant from the object of his voyeurism, his behavior is nervous and indistinct and as soon as "femininity" enters the picture, he looses his secret agent status.
از چند نفر که میپرسم به رنگ ارغوان را دیدهاید اخم میکنند و هیجانزده میگویند: «هرگز چنین خیانتی را مرتکب نمیشویم»... قضیه این است که چون به رنگ ارغوان در سال ۱۳۸۳ ساخته و بعد توقیف شده و در این سال کذایی مجوز و جایزه و اکران گرفته، این گروه معتقدند که «باید با این حرکت عوامفریبانه مقابله و تماشای فیلم را تحریم کرد.» چون معتقدم افکاری از ایندست کل تاریخ معاصر ما را به بازی گرفته، در اولین روز اکران فیلم به تماشایش مینشینم، با این ترس که مبادا «آنطرفیها»یی هم که به فیلم -- با هر انگیزهای -- مجوز دادهاند، بعد از یکی دو روز دچار همین احوالات و «مود»ها شوند و دوباره فیلم را توقیف کنند. دستکم از مرداد ۱۳۳۲ که {آیتالله کاشانی} و هوادارانش با {مصدق} و همفکرانش قهر کردند و در خانه نشستند تا {محمدرضا پهلوی ِ} فرارکرده برگردد و تراژدی دیکتاتوری در این مملکت ادامه پیدا کند؛ تا {علی شریعتی} که شیفته اتمسفر دهه ۱۹۷۰ غربیها ترکیب عجیبی از اندیشههای {چه گوارا}ی کمونیست و تشیع اسلامی ارائه کرد تا کاری کند که روزگاری دیرتر {هوگو چاوز} ِ بیدین به زیارت مزار امام هشتم شیعیان برود و یک تندروی عصبی ِ روزگار نهچندان دور با یک روزنامه و چند تا تراکت ِ کپیشده از تراکتهای {باراک اوباما} در شمایل یک «رفورمیست» محبوب قلبها شود؛ حداقل در این ۶۰ ساله تاریخ ما غلت خورده در این حرفهای نامفهوم که گهگداری سرمان را گرم میکند و خودمان هم نمیفهمیم که قضیه از چه قرار است؛ آنوقت وقتی تمام دنیا مثلاً در اعتراض به جنایتهای ارتش اسراییل در غزه به خیابانها میریزند، عدهای از ما چشممان را میدوزیم به زیرنویسهای تلویزیون دولتی تا بفهمیم *سازمان تبلیغات اسلامی* بگوید که چند روز بعد و در چه ساعتی در کجا جمع شویم و مسیرهای اتوبوساش از کجاست، عدهای دیگر هم حتا ممکن است زیر لب بد و بیراهی هم نثار فلسطینیها بکنند و گرانشدن قیمت مرغ و بستهشدن فلان روزنامه را در تهران به حساب آنها بگذارند و خیلی اگر انصاف داشته باشند نگویند: «نوش جانشان». بگذریم. قرار است درباره یک فیلم بنویسم؛ همه حرفم هم همین بود: به رنگ ارغوان یک «فیلم» است، مثل همه فیلمهای دیگر...
به رنگ ارغوان اگر «بهترین» نباشد -- که به نظر من هست -- یکی از دو یا سهبهترین فیلمهای (ابراهیم حاتمیکیا}ست، در کنار مهاجر و -- با کمی فاصله -- بوی پیراهن یوسف، با این برتری که شاید پسزمینه ایدئولوژیک مهاجر و احساساتیگرایی ِ بوی پیراهن یوسف عدهای را پس بزند، اما در بهرنگ ارغوان از این دو عنصر خبری نیست، یا اگر باشد، کم است. خیلی حیف میشد اگر به رنگ ارغوان را نمیدیدیم. حتا شاید اینچنین نمایشی برای فیلم، موهبتی باشد برای آن و حاتمیکیا، که پس از به نام پدر ِ شعاری و بدساخت و آبکی، و دعوت ِ مد روز با {مهناز افشار}هایش در لباس اسکی و استخر و اسبسواری [۱]، و سریالهای تلویزیونی خاک سرخ ِ کسلکننده و حلقه سبز ِ افتضاح و توهینآمیز، به یادمان بیاید که «روزگاری فیلمسازی بود، که میتوانست فیلمهای خوب بسازد» و دعا کنیم که «کاش باز هم بسازد.»
به رنگ ارغوان یک درام-تریلر ِ عاشقانه خوشساخت است، بدون هیچ مقایسه خاصی، فیلمی شبیه هویت ِ بورن ({داگ لیمان}، ۲۰۰۳)، که در آن احساسات یک مامور اطلاعاتی با حرفهاش تداخل پیدا میکند. بازیهای درست (همین که بازیگرها، حتا {حمید فرخنژاد} ، به چشم نمیآیند) ، فیلمنامه درست (سر دارد، وسط دارد، ته دارد؛ پایان بازش به تماشاگر ایده و فکر میدهد، نه این که گیجاش کند؛ شخصیتها آرامآرام و بهموقع و با کارهایشان، نه با سخنرانیهایشان، معرفی میشوند؛ وقتی هم که گره ماجرا باز میشود کارگردان بینندهاش را ابله فرض نمیکند و داستان میافتد روی منحنی ِ تمامشدن -- البته اندکی دیالوگهای بد ِ نخراشیده، و البته قابل اغماض هم هست، مثل جایی که *ارغوان* (خزر معصومی) به *هوشنگ ستاری* (فرخنژاد) میگوید: «بهم بگو ارغوان. وقتی بهت اعتماد کردم دیگه میتونی اسم کوچیکمو صدا کنی»)، فیلمبرداری درست (تعداد درست قابها در اندازههای مختلف؛ کلوزآپهایی که احساسات آدمها را به تصویر میکشند و مدیومشاتها و لانگشاتهایی که عنصر اضافی در آنها به چشم نمیخورد و قابهای خوب، مثلاً آن قاب بسیار خوب از پاگرد جلوی اتاق *هوشنگ ستاری* با آن پنجره چوبی و خودش با آن لباسهای گرم و پشمی که حضوری طنزآمیز در پشت پنجره دارد)، لوکیشن و صحنههای درست (چشمنواز، کارآمد برای فیلمنامه)، انتخابهای زیباییشناسانه درست (مثل استفاده سینمایی خیلی خوب از دوربین مداربسته [۲] و احترام درست به شعور تماشاگر (که یک مثال مهم آن که در سینمای ایران معضلی است، استفاده از کامپیوتر است: کارکرد درست، واضح و مفهوم و جذاب یک نرمافزار اطلاعاتی، نه این که مانند بسیاری از فیلمهای دیگر شخصیت پشت کامپیوترش بنشیند و در حالیکه ژست خیلی هوشمندانهای گرفته مثلاً نرمافزار *ایسیدیسی* را فعال کرده و بیهدف روی فایلهای مختلف کلیک کند)؛ مجموعه این چیزهای «درست» میشود یک فیلم درست و استاندارد، که ۱۰ سال دیگر هم میشود تماشایش کرد و لذت برد، مثل مهاجر ، و نه مثلاً آژانس شیشهای. ضمن این که به رنگ ارغوان عاری از دو ویروسی است که بسیاری از فیلمهای حاتمیکیا گرفتار آنهایند: یکی سکانسهای «مرید و مراد»ی ِ پر از دیالوگهای شعاری و هیجانزده و قالبی که انگار فیلمساز از همه دعوت میکند دور هم بنشینند و بابت سالهای گذشته برای هم زارزار گریه کنند، که مثلاً وصل نیکان، از کرخه تا راین یا آژانس شیشهای از اساس بر مبنای چنین هیجاناتی ساخته شدهاند، اما در به رنگ ارغوان سکانس ملاقات *هوشنگ ستاری* و رییساش بهسلامت از این ویروس جان به در میبرد و یک ملاقات حرفهای باقی میماند؛ و دیگری ویروس سانتیمانتالیسم با چاشنی موسیقیهای سنگین و بغضآفرین، بهویژه از جنس {مجید انتظامی}گون -- که از علاقه پنهاننشده حاتمیکیا به سینمای {کریستف کیسلوفسکی} میآید -- اما در اینجا بهطور کامل مهار شده است و زوجهای عاطفی «هوشنگ/ارغوان» و «ارغوان/*شفق*» هرگز «احساساتیگر» نمیشوند و موسیقی هم روی احساسات تماشاگر قدم نمیزند.
اما سؤال سخت برای پاسخدادن این است که چرا به رنگ ارغوان توقیف شد؟ به رنگ ارغوان فارغترین فیلم حاتمیکیا از قیدهای زمانی و مکانی است و آدمهایش، بدون جهتگیری خاصی، فقط جغرافیای زمانی و مکانی درستی دارند (آیا این ایراد کار است؟) موقعیتهای تمام آدمها، تا زمانی که درگیر بازی و فضای جنایی و اطلاعاتیاند -- همچون تمام نمونههای مشابه در همه جای دنیا -- موقعیت «مرگ» است (نگاه کنیم به کابوسهای *هوشنگ ستاری* که در آنها همه را میکشد و حتا خودش هم کشته میشود) و تنها زمانی که مامور ماموریتاش را کنار میگذارد، موقعیت «زندگی» اتفاق میافتد (نگاه کنیم به تصویر روی صفحه کامپیوترش که از تصویر گورهای خالی به تصویر *ارغوان* تغییر میکند). آیا این ایرادی دارد که مثلاً پدر *ارغوان* میخواهد به او بگوید: «هیچ چیزی توی دنیا به اندازه تو ارزش نداره»؟ آیا همه باید در خلسه حالات عرفانی به سر برند و کشتن و کشتهشدن در راه وظیفه و ایدههای شخصی ِ مبهم را به خانواده و فرزندشان ترجیح دهند؟ یا قضیه سادهتر از اینها بوده: نمایش جزییات زندگی و حرفه یک مامور اطلاعاتی ایراد داشته؟ (مگر ماموران اطلاعاتی قرار است چه کارهایی غیر از این انجام دهند؟ مگر مردم فرق میان یک مامور اطلاعاتی با یک کارمند معمولی را نمیدانند؟ آیا چنین ماموری برای بهدستآوردن اطلاعاتش باید برود یک فرم مخصوص به سوژهاش بدهد و از او خواهش کند که آن را پر کند؟ نه. کار یک مامور اطلاعاتی واردشدن بدون اجازه به حریم خصوصی دیگران است.) آیا ایراد در عاشقشدن این مامور است؟(!) آیا در عاطفیکردن فضای میان نیروهای گروههای مخالف و برانداز حکومت است؟ (آیا ایرادی دارد که یک پدر مخالف و برانداز یک حکومت دلش برای دخترش تنگ بشود و قیافه یک پدر مهربان را داشته باشد، نه قیافه شیاطین را؟ آیا اگر اسم این پدر «میثم» و لقباش «شفق» است معنیاش این است که او نماد «صبح» و «رهایی» و «پایان شب سیه سپید» و از این داستانهاست؟) آیا این تهمایه ضمنی که *هوشنگ ستاری* روزگاری همکار و دوست *شفق* بوده چیز ناجوری است؟ (در داستانها نیروهای بریده جریانهای مخالف یا تبهکار همیشه به کارآمدترین نیروهای اطلاعاتی ضد همان جریانها تبدیل میشوند). دلیل، هر کدام از اینها -- یا چیزهای دیگری -- که باشد، شکی نیست که چنین اتفاقاتی ماحصل قضاوتهای ذهنهایی کوچک است که در مقیاسهایی کوچکتر تایید میشوند و وقتی آن فیلم، یا هر پدیده مشابه دیگری، در معرض قضاوت مقیاسی بزرگتر -- مثل جامعه -- قرار میگیرد، هیچ بحرانی رخ نمیدهد و هیچ خطری هم هیچ کسی را تهدید نمیکند.
در پی این ابهام، ابهام جدیدتر این است که به رنگ ارغوان چرا رفع توقیف شد؟ واقعیت این روزها این است که وسوسهانگیزترین پاسخ همان است که در آغاز نوشتهام از آن گریختهام. آن سوی ماجرا، در وادی خوشبینی، میشود تصور کرد که آدمی عاقل پیدا شده و فیلم را بدون آن عینکهای بدبینی دیده و ماجرا را فیصله داده. این عینک البته این روزها خیلی هوادار ندارد. اما واقعیت این است که آنقدر از آن یکی وادی دلزدهام، مثل موشی آزمایشگاهی که مدام تا ته تونلی میرود و هیچ پنیری را در انتهایش نمیيابد، که ترجیح میدهم دلم را به همین یکی خوش کنم و بیتفاوت به پاسخ سؤال «چرا؟»، تنها به دیدن فیلم خوبی بروم که رفع توقیف شده است.
پانویسها
[۱] حاتمیکیا در مصاحبه با مجله ایراندخت (شماره ۹۶ ص ۸۴) گفته: «دعوت محصول دوران {صفار هرندی} بود...» آدم در این مملکت حرفهایی میشنود که نمیتواند تشخیص دهد که حرف خیلی «عمیقی» شنیده یا حرف خیلی «عجیبی»...
[۲] دوربین مداربسته در این فیلم یک نمونه خیلی خوب است برای آنچه که در نوشتهام: «مقدمهای درباره مردی به نام دوربین» در تهراناونیو به آن اشاره کردهام: دوربین کاری میکند که یک مامور درجه یک اطلاعاتی، گرفتار «خوبرویان» میشود؛ تا وقتی با سوژه «چشمچرانی» فاصله دارد رفتارهایش عصبی و ناهماهنگ است و وقتی «زنانگی» به جهاناش وارد میشود، کارکرد اطلاعاتیاش را از دست میدهد.
