متن زیر معرفی كتاب مجموعه حیات‌وحش ایران است كه در شماره ۲۰۹ ماهنامه جهان كتاب، آذرماه ۸۵ به چاپ رسید. بخش كتاب سكوی تهران‌اونیو از نوشته‌های ارزشمند نشریه جهان كتاب سود می‌برد.

***

محیط زیست و حیات‏وحش ایران همواره مورد بی‏مهری بوده است. افزایش روزافزون انواع آلودگی‌ها، تخریب بخش وسیعی از زیستگاه‌های کشور و آمار کاهش شمار جانوران که پیوسته از سوی کارشناسان و مسئولان محیط زیست در رسانه‏های گوناگون انتشار می‏یابد، نشانه‏هایی از این بی‏مهری و عدم توجه است. در چنین شرایطی، طبیعی است که بازار نشر همداستان با این بی‏مهری، حتی گوشه چشمی به انتشار آثار زیست محیطی نداشته باشد. اما با انتشار کتابی درباره ایران و حیات‏وحش آن به زبان انگلیسی در خارج از کشور و معرفی و نقد آن توسط سایت‏های اینترنتی، روزنه امیدی در دل طبیعت دوستان پدید آمد.

پاییز سال گذشته کتاب مجموعه حیات وحش ایران نوشته {اسکندر فیروز} از سوی انتشارات *تاروس* منتشر شد و انعکاسی چشمگیر در شبکه جهانی وب داشت.

دوستداران طبیعت و کسانی که تاریخچه حفاظت از محیط زیست را مرور کرده‏اند، نویسنده این اثر را «پدر محیط زیست ایران» را می‏دانند. در واقع پس از آنکه *کانون شکار* در سال ۱۳۴۶ به *سازمان شکاربانی و نظارت بر صید* تبدیل شد، فیروز ریاست آن را به عهده گرفت. با تلاش‌های او این سازمان در سال ۱۳۵۰ به *سازمان حفاظت محیط زیست* تغییر نام داد و دامنه فعالیت آن نیز گسترش یافت. سپس در سال ۱۳۵۳ یکی از مهمترین قوانین زیست محیطی کشور با عنوان «قانون حفاظت و بهسازی محیط زیست» تصویب شد، قانونی که پس از گذشت ۳۳ سال هنوز رنگ کهنه‌گی به خود نگرفته و می‏توان به آن استناد کرد. در این دوران سازمان حفاظت محیط زیست، بخش‌هایی از طبیعت را که دارای ارزش‌های منحصر به فردی بود با عنوان مناطق چهارگانه تحت حفاظت قرار داد تا از هرگونه تخریب در امان بماند و به عنوان میراثی ارزشمند در اختیار نسل‌های بعد قرار گیرد. مناطق چهارگانه ایران، با نامهای *پارک ملّی*، *اثر طبیعی ملّی*، *پناهگاه حیات‏وحش* و *منطقه حفاظت‌شده*، در حالی انتخاب می‏شدند که برخی کشورهای مترقی آن روز به تازگی در این عرصه گام بر می‏داشتند و اصطلاح حفاظت از طبیعت برای بسیاری از کشورها همچنان بی‏معنا بود. در این دوران دو کتاب ارزشمند درباره پرندگان و پستانداران ایران با همکاری کارشناسان طراز اول بین‏المللی از سوی سازمان محیط زیست منتشر شد.

در یکی از مراسمی که هر سال به مناسبت گرامیداشت روز انعقاد «کنوانسیون حفاظت از تالابهای مهم بین‏المللی و زیستگاه پرندگان آبزی» برگزار می‏شود، دبیرخانه این کنوانسیون از اسکندر فیروز به عنوان «پدر تالابها» یاد کرد؛ چرا که تلاشهای او سبب شد تا در سال ۱۳۴۹ این کنوانسیون در رامسر منعقد و از آن پس به نام «کنوانسیون رامسر» شناخته شود. سال بعد از آن، فیروز رئیس اجلاس سازمان ملل برای آماده‏سازی کنوانسیون‏های مربوط به کنفرانس جهانی استکهلم شد. در سال ۱۳۵۱ وقتی نخستین کنفرانس جهانی محیط زیست در استهکلم برگزار شد، او نایب رئیس این اجلاس بود. در خلال سالهای ۱۳۵۲ تا ۱۳۵۴ به عضویت هیئت مدیره اتحادیه جهانی حفاظت [۱] در آمد و از سال ۱۳۵۴ تا ۱۳۵۶ نایب رئیس این اتحادیه و عضو هیئت امنای صندوق جهانی حیات وحش و طبیعت [۲] شد. در تیرماه ۱۳۵۶ علاوه بر آنکه از ریاست سازمان حفاظت محیط زیست استعفا کرد، ریاست اتحادیه جهانی حفاظت را نیز نپذیرفت. او همچنین از سال ۱۳۵۰ تا ۱۳۵۷ دبیر کل *مؤسسه گیاه‏شناسی ایران* بود و تأسیس مؤسسه گیاه‏شناسی و باغ گیاه‏شناسی و همچنین طرح زیست محیطی *پردیسان* را در کارنامه فعالیت‌های خود دارد.

اسکندر فیروز تاکنون چندین کتاب و مقاله درباره طبیعت و محیط زیست ایران نوشته است. آخرین اثر او به زبان فارسی، کتابی است با عنوان حیات وحش ایران، مهره‏داران که از سوی مرکز نشر دانشگاهی منتشر شد و در سال ۱۳۸۰ نخستین *جایزه علم مهرگان* را به خود اختصاص داد. این کتاب تا امروز -- و پیش از چاپ اثر مورد بحث این نوشته -- کاملترین مرجع مربوط به حیات وحش ایران بوده است. به عبارت دیگر، کتاب مجموعه حیات وحش ایران نسخه انگلیسی و تکمیل شده اثری است که ۷ سال پیش در دسترس خوانندگان فارسی زبان قرار گرفت.

کتاب اخیر به معرفی تمام گونه‏های حیات وحش ایران پرداخته است و می‏توان آن را به دلایل گوناگون، اثری منحصر به فرد تلقی کرد. اغلب کتابهایی که تاکنون در سراسر جهان درباره حیات‏وحش منتشر شده‏اند تنها به یک رده از جانوران پرداخته‏اند. در واقع مجموعه حیات‏وحش ایران از معدود آثاری است که پنج رده مهره‏دار شامل پستانداران، پرندگان، خزندگان، دوزیستان و ماهی‌ها را یکجا معرفی می‏کند.

کتابها و آثار مکتوب درباره حیات وحش ایران به گونه‏ای باورنکردنی ناچیزند؛ این کاستی البته در زبانهای دیگر به ویژه انگلیسی، که به زبانی جهانی بدل شده، چشمگیرتر است. بدین ترتیب کتاب مذکور، تا حد زیادی این خلاء علمی را برطرف کرده و در این زمینه اثری پیشگام است.

کتاب با دیباچه‏ای از {پرنس برنهارد} [۳] آغاز می‏شود. او در این دیباچه یک صفحه‏ای طبیعت ایران و اسکندر فیروز را با ارائه مشخصاتی کلی معرفی می‏کند. در صفحه مقابل این دیباچه، نویسنده کتاب، طبق روال مرسوم به تشکر و قدردانی از کسانی که او را در تدوین و تکمیل اثر یاری داده‏اند پرداخته است.

شالوده اصلی کتاب در واقع با مقدمه‏ای شروع می‏شود که اطلاعات مفید و ارزشمندی از پیشینه حیات‏وحش و طبیعت ایران در اختیار خواننده قرار می‏دهد. این فصل از کتاب نه تنها برای خوانندگان انگلیسی زبان که برای بسیاری از ایرانیان آشنا به گذشته طبیعت کشور نیز حاوی مطالب تازه‏ای است و زوایای تاریک تاریخ طبیعی کشور را تا حد امکان روشن می‏سازد. این مقدمه ۴۴ صفحه‏ای، بخش‌های متعددی را در بر می‏گیرد که عبارت است از: تاریخچه‏ای مختصر از علم جانورشناسی در ایران، حیات وحش ایران در گذشته و حال، حفاظت و حراست از طبیعت، شبکه مناطق حفاظت شده ایران، سرزمین ایران (شامل اطلاعاتی اجمالی از اکوسیستم‏ها و اقلیم کشور) و زیست جغرافیا.

فصل نخست کتاب به پستانداران ایران اختصاص دارد و در ۶۰ صفحه، ۱۶۸ گونه از این جانوران را که به ۳۳ خانواده تعلق دارند توصیف می‏کند. مطالعه خانواده گربه‏سانانِ این اثر، خط بطلانی بر نظریاتی غیرعلمی می‏کشد که هر از گاه درباره وجود ببر هیرکانی و شیر ایرانی در جراید انعکاس می‏یابد. در واقع این جانوران باشکوه حدود ۶۰ سال پیش از طبیعت کشور ما برای همیشه محو شدند و در دام انقراض افتادند. با این حال می‏توان اندکی امیدوار بود که شیر ایرانی هنوز در هندوستان یافت می‏شود.

فصل دوم در ۸۸ صفحه به پرندگانی می‏پردازد که تاکنون در ایران شناسایی شده‏اند و ۵۱۴ گونه و ۷۶ خانواده را شامل می‏شوند. خزندگان ایران با ۱۹۹ گونه متعلق به ۲۱ خانواده در فصل سوم معرفی شده‏اند و فصل چهارم ۲۰ گونه دوزیست ایران را که در ۶ خانواده جای می‏گیرند پیش روی خواننده قرار می‏دهد. در نهایت، فصل پنجم به ماهی‌های آب‌های داخلی شامل ۱۷۳ گونه و ۲۸ خانواده اختصاص یافته است.

پراکنش پستانداران، خزندگان و دوزیستان به تفکیک ۲۸ استان، پراکنش ماهیها به تفکیک حوضه‏های آبریز و پرندگان بر حسب مهاجر و بومی، زمستانگذر و تابستانگذر، کمیاب و اتفاقی تقسیم‏بندی شده‏اند. به علاوه نویسنده، ذیل نامهای علمی و انگلیسی جانوران، نامهای فارسی آنها را با بهره‏گیری از آوانگاری لاتین درج کرده است.

یکی از نکات چشمگیر این اثر ارائه وضعیت زیستی جانوران با استناد به معتبرترین مرجع بین‏المللی است. در کتاب مجموعه حیات وحش ایران به «فهرست سرخ سال ۲۰۰۰» [۴] اتحادیه جهانی حفاظت استناد شده و جانورانی که در معرض تهدید قرار دارند در سه دسته مهم، شامل «در آستانه انقراض،» «در خطر،» و «آسیب‏پذیر» مشخص شده‏اند. بر این اساس ۳۴ گونه پستاندار، ۱۵ گونه پرنده، ۱۲ گونه خزنده، ۲ گونه دوزیست و ۷ گونه ماهی ایران در یکی از سطوح تهدید مورد اشاره در بالا قرار دارند.

پشت جلد کتاب، یادداشتی از دکتر {استیون اندرسن} [۵] به چشم می‏خورد که این اثر را برای علاقه‏مندان طبیعت، دانشمندان و حتی گردشگرانِ طبیعی مشتاق طبیعت ایران سودمند دانسته است. و در یادداشت دیگری، دکتر {دیوید چالینور} [۶] کتاب را نشانه تلاش خستگی‏ناپذیر نویسنده در حفظ حیات‏وحش برشمرده است.

این اثر همان‏گونه که اشاره شد، نسخه به هنگام شده کتاب حیات وحش ایران، مهره‏داران است که درسال ۱۳۷۸منتشر شد. در واقع مؤلف پس از گذشت ۷ سال از انتشار نسخه فارسی، به تکمیل اطلاعات آن پرداخته و اثری کامل - تا زمان انتشار - ارائه کرده است. تنها دو مورد از کمند به روزشدن جسته‏اند: تقسیم‏بندی استانهای ایران در نسخه انگلیسی همچنان مانند نسخه فارسی و براساس ۲۸ استان است. امروز این عدد به ۳۰ افزایش یافته و به «فهرست سرخ سال ۲۰۰۰» استناد شده است که می‏شد از نسخه سال ۲۰۰۴ استفاده کرد.

در نهایت باید به چاپ بی‏نظیر، صفحه‏آرایی چشم نواز و کیفیت عالی تصاویر این کتاب اشاره کرد. تصاویر آن‏چنان شفاف است که گویی جانوران زنده را مقابل دیدگان مخاطب قرار داده‏اند و کلمات با زیبایی خاصی کنار هم چیده شده‏اند که خواننده با کمترین زحمت، بتواند آنها را دنبال کند. بخش‌هایی از برخی صفحات به عمد سفید گذاشته شده تا تصاویر و واژگان با زیبایی هرچه بیشتر جلوه گری کنند.

با مشاهده این اثر چند سؤال در ذهن خواننده ایرانی نقش می‏بندد: چرا چنین آثاری با چنین کیفیتی در ایران چاپ و منتشر نمی‏شود؟ چرا انتشار این اثر در سایر کشورها با استقبال روبه‏رو می‏شود و سایت‏های اینترنتی بی‏شماری به معرفی آن می‏پردازند اما رسانه‏های ایرانی به سادگی از کنار آن می‏گذرند و علاقه‏مندان طبیعت را در بی‏خبری می‏گذارند؟ و سرانجام چرا محیط زیست و به ویژه حیات وحش کشور که سرمایه‏ای ملّی است برای ما ایرانیان کمترین اهمیت را دارد؟

 پانویس‌ها

۱/ *اتحادیه جهانی حفاظت* مهمترین مرجع علمی و بین‏المللی در خصوص طبیعت است.
۲/ *صندوق جهانی حیات وحش* بنیادی بین‏المللی و مستقل است که در بیش از ۹۰ کشور به امر حفاظت مشغول است.
۳/ پرنس برنهارد، از فعالان حفاظت از طبیعت و یکی از حامیان اصلی تأسیس  صندوق جهانی حیات وحش است.
 ۴/ «فهرست سرخ» عنوان اثری است که اتحادیه جهانی حفاظت به طور مستمر منتشر می‏کند و در آن وضعیت زیستی گونه‏های وحشی را از نظر تهدید به انقراض مشخص می‏سازد.
۵/ دکتر اندرسن یکی از معتبرترین خزنده‏شناسان جهان است. در کتاب سرزمین ایران کیمبریج، مقاله‏ای از او چاپ شده است. وی همچنین مولف کتاب مارمولک‏های ایران است که متأسفانه تاکنون به فارسی ترجمه نشده است.
۶/دکتر چالینور، استاد دانشگاه و پژوهشگر بازنشسته مؤسسه تحقیقاتی اسمتسونین امریکا است.

.