محققین و باستان شناسان بر این باورند که مرکز اولیه و زیستگاه و مهد نژاد آریایی از منطقه‌ای بین *جبال پامیر* تا *رود ولگا* در شمال دریای خزر است، که به علت تغییرات آب و هوا -- چنان که در کتاب اوستا آمده است -- مجبور به ترک منطقه شده‌اند. «ایرانیان نخست در این سرزمین که هوایی معتدل داشته می‌زیستند و پس از چندی که اهورامزدا برایشان خشم گرفت هوای آنجا را ناسازگار کرد و زندگی در آنجا دشوار شد و مردم از آنجا رخت بربستند.» حال علت نامساعد شدن هوا در این عرض جغرافیایی و به مدتی طولانی چه بوده است هنوز روشن نیست. نامساعد شدن هوا و از بین رفتن امکانات اولیه برای زندگی در منطقه عاملی بوده است تا ساکنین به طور دسته جمعی زادگاه خود را ترک کرده و به سوی جنوب کوچ نمایند. باستان‌شناسان شروع این جابه‌جایی را سه تا چهار هزار سال قبل از میلاد مسیح تخمین زده و به دلیل وجود شواهد و قراین مدت آن را تا استقرار نهایی چند قرن دانسته‌اند.

قبایلی چند از این گروه بزرگ روانه ایران امروزی می‌شوند و هر یک در بخش وسیعی از این کشور گسترده می‌گردند. *هخامنشیان* در منطقه فارس تا خلیج فارس، *مادها* در ایران مرکزی و غربی و *پارت‌ها* شرق ایران را برای زیست برمی‌گزینند و البته گروه‌های دیگری هم روانه هند می‌گردند. آیا عیلامی‌ها که پشت به کوه‌های زاگرس و رو به خلیج فارس داشتند و جلگه خوزستان در اختیار آنها بوده و نواحی نفوذ آنها تا کرمان و شهداد و کاشان گسترش داشته و چند هزار سال با اقوام هخامنشی و ماد و مردمان مرکز و شرق ایران زندگی مسالمت آمیزی داشتند (زیرا هیچ جنگ خانمان براندازی بین آنها در تاریخ گزارش نشده مگر جنگی که بین آنها و کوروش درگرفت و به پایان دولت مستقل آنها انجامید) خود جزیی از اقوام آریایی ساکن در پامیر نبودند که مهاجرت را قبل از همه اقوام آریایی به سوی ایران شروع نموده و در خوزستان ساکن شدند و قبل از همه اقوام مهاجر به ایران در اثر پیشرفت در تولید به مرحله تشکیل دولت و اختراع خط رسیدند و آیین و فرهنگ خود را در سراسر بخش‌های آریایی‌نشین و ساکنان قبلی پراکندند؟ به نظر نگارنده فرض دیگر این است که عیلامی‌ها انسان‌های اولیه ساکن در منطقه خوزستان بودند که به سبب مساعد بودن اوضاع طبیعی زیستگاه‌شان از نظر تعداد افراد رشد کرده و عوامل طبیعی را برای رفع نیازهای زیستی خود تغییر داده و با ساختن ابزارهای پیشرفته تولید را به سطح بالایی رسانده و موفق به تشکیل دولت شدند (غار *نبده* در شمال شرق شوشتر که آثار فراوانی از زیست انسان‌های اولیه در آن یافت شده است). نظریه دیگری عیلامی‌ها را از اقوام سامی دانسته است.

غار اشکفت سلمان

این غار نزدیک *شهر ایذه* قرار گرفته و غاری است که بر اثر فرسایش ساخته شده است. این غار دارای دهانه‌ای وسیع و سقفی بلند است. خروج چشمه آبی از انتهای غار به بیرون اطراف آن را قابل سکونت ساخته و آثاری از زیست انسان گذشته در اطراف آن نمایان است. اشکفت سلمان تنها غار ایران است که درون آن نقش‌های برجسته سنگی و خط میخی عیلامی، که بخشی از تاریخ و فرهنگ آن دوره را به ما نشان می‌دهد، وجود دارد.

غار دارای چهار نقش برجسته همراه با نوشته‌هایی به خط میخی است که به همت دست‌اندرکاران، تابلوهایی درباره آنها به زبان فارسی درون غار نصب شده است. اکنون این غار به محلی برای بازدید عموم تبدیل شده است. مقابل دهانه غار و به فاصله حدود هفت کیلومتر از آن مکانی به نام *کول فره* قرار دارد که شامل تعدادی کاخ با ستون‌های سنگی است و بیشترین نقش برجسته‌های عیلامی را می‌توان در آنجا مورد بازدید قرار داد.

تنگ سروگ

این تنگه به سبب وجود انبوهی از درخت‌های بلند و تنومند سرو، تنگه سروگ یا جایگاه درختان سرو نام گرفته است (پسوند گاف معنی جایگاه را دارد) و به سبب ویژگی‌های چندی که دارد مکانی منحصربه‌فرد در بین تنگ‌های ایران است.

[::] وجود دیوارهای سنگی با شیب عمودی و منفی منطقه‌ای همانند *بیستون* کرمانشاه با بلندی کمتری به وجودی آورده که مناسب ترین محل برای سنگ‌نوردی به ویژه برای کوه‌نوردان خوزستان است.
[::] تعدادی گوردخمه درون تنگه وجود دارد که بازدید از برخی از آنها نسبتاً ساده و بقیه نیاز به وسایل فنی دارد. بین راه *تنگه ماقر* و سروگ و روی صخره‌های سمت چپ جاده ، دهانه‌ای دیده می‌شود که دسترسی به آن با وسایل فنی هم کمی مشکل به نظر می‌رسد.
[::] تنگه سروگ از مکان‌های مورد احترام برای انجام مراسم آیینی در بین عیلامی‌ها بوده است. در بخش بالای آن آثار ساختمانی خرابه و اطراف آن آثار احتمالاً گورهایی به چشم می‌خورد، در بخش پایین تنگه و در کنار راهی که ورودی تنگه است، و تا چشمه بزرگ تنگه ادامه می‌یابد، چهار نقش برجسته سنگی بزرگ قرار دارد که روی دو تا از آنها خط نوشته سنگی کنده شده است. اما آنچه به تنگه سروگ ویژگی ارزشمندی می‌دهد احتمال انتقال نهال سرو از آنجا به نقاط مختلف ایران به مناسبت‌های گوناگون بوده است.

درخت سرو مورد توجه و اهمیت هر دو قوم هخامنش و به ویژه مورد تقدس عیلامی‌ها بوده است. نقش برجسته درخت سرو در تخت جمشید که هخامنشیان آن را بن نهادند و در موارد دیگر دلیلی است بر دنباله‌روی آنان از مسائل آیینی و فرهنگی و اجتماعی عیلامی‌ها. بر روی دیوار، پله‌های تخت جمشید بیش از هر نقش دیگری نماد سرو تکرار شده که دلیلی بر اهمیت در آن دوره بوده است. به نظر نگارنده منشأ سروهای دیگر نقاط ایران باید همان تنگ سروگ باشد که خود مکانی متبرک و مورد احترام برای عیلامی‌ها بوده است. احتمالاً پراکندگی این سروها در سایر نقاط ایران بسیار بوده که گذشت ایام آنها را از بین برده و اکنون دو اصله از آنها باقی مانده است.

سرو ابَرکوه

این سرو داخل شهر ابرکوه قد برافراشته و طبق محاسبات دانشمندی روسی حدود چهار هزار سال عمر دارد که باید همزمان با دولت‌مداری عیلامی‌ها باشد. سرو «هرزه ویل» در شمال منجیل -- که ناصرخسرو حکیم و شاعر و جهانگرد ایرانی نهصد سال پیش آن را با همین شکل امروزی که دارد در سفرنامه خود توصیف کرده است -- و دیگر سرو «کاشمر» بوده که بنا به گفته جغرافی‌دان معاصر {مسعود کیهان} در جغرافیای مفصل ایران و به نقل از کتاب نزهت القلوب می‌نویسد: «متوکل خلیفه عباسی به علت پاک‌زیستی آن درخت، دستور قطع و حمل آن به بغداد را داده و می‌خواسته کاخی بسازد که چوب‌های این سرو در آن به کار رفته باشد.» مطالعه روی سروهای فوق و مقایسه آنها با سروهای موجود در تنگ سروگ این فرض را روشن خواهد کرد.

مسیر تنگ سروگ: بهبهان به سوی لیکک، بعد از آن روستای کوچک ماقر (کنار جاده) و پس از طی چند کیلومتر دیگر دهانه تنگه سروگ در سمت راست جاده نمایان می‌شود.

تصاویر

تصاویر دل متن از کتاب در شرف انتشار عکس‌های نصرالله کسرائیان و تحقیق از زیبا عرشی است. با تشکر از آقای کسرائیان و خانم عرشی، و نشر نظر که کتاب را در آینده‌ای نزدیک به بازار خواهد داد.

۱/ نقش برجسته‌های زيارتگاه عيلامی ِ «کول‌فره» مربوط به تمدن ايلامی (۲۲۲۵ تا ۷۴۵ پ‌م) نزديک ايذه،‌ استان خوزستان.
۲/ نقش برجسته يک پادشاه با ايزدبانوی ايلامی. اِشکَفت سلمان، ايذه.
۳/ نقش برجسته شاه و ملازمان و کاهنان در برگزاری آيين نيايش و قربانی. کول فره، ايذه.